Yazı Detayı
15 Mayıs 2020 - Cuma 10:07 Bu yazı 1315 kez okundu
 
Yaşamın Etik İlkeleri & Düşünme Yöntemleri ve 5N1K
İsmail Kılıç | Sosyal Hizmetler Müdürü
ismail.kilic@ailevecalisma.gov.tr
 
 

İnsan yaşama bireysel olarak adım atar ama hayatı boyunca toplum içerisinde birey olarak yaşar. Sürekli çevre ile etkileşim halindedir, çevre gelişiminin bilişsel, duygusal ve fiziksel olarak bütün alanlarında etkilidir.  

İnsanın ve doğanın bu yaşam döngüsü adı üzerinde birbirini tekrar eden, tamamlayan, güçlendiren evreler halinde ilerler. Belirli kuralları vardır. Toplum bilimi açısından bunlar nelerdir? İnançlar, kültürel değerler, gelenekler, yazılı ve yazılı olmayan normlar, yasalar, ahlaki doğa ve etik ilkeler olarak sıralayabilir. İşte yaşam döngüsünün rotasına çizen, gerek birey gerekse toplum yaşamını etkileyen ve zamanla şekillendiren dönüştüren işte bu bütüncül yapıdır.  

Yazımızda bu bütüncül yapıda birey ve toplum düzeni ve mutluluğu için son derece gerekli ve farkındalığın belki gün be gün artması gereken; etik ilkeler üzerinde ve birey-toplum etiği hakkında 5N1K düşünme yöntemi kullanılmak suretiyle değerlendirme ve yorumlamalar yapmayı uygun gördük.  

Etik nedir? Etik, ahlaki olanın özünü ve temellerini araştıran bilim, insan davranışları ile ilgili problemleri inceleyen felsefe dalı olarak tanımlanmaktadır. Etik, ahlak felsefesidir. Etik, insanın bütün davranış ve eylemlerinin temelini araştırır. Toplum hayatımızda daha çok iş etiği kapsamında gündem oluşturmuştur. Etik sözcüğünün iki farklı kullanımı vardır. İlk kullanımı; alışkanlık töre ve gelenek anlamlarını taşır. İkinci kullanımı ise (genel kullanımı budur), eylemde bulunan ve davranan kişinin davranışlarını sorgulaması, bireysel ve toplumsal değerler kapsamında analiz ederek düşünerek gerçekleştirmesi hatta alışkanlığa dönüştürmesi anlamındadır.  

Peki, günlük yaşamımızda hangi etik ilkeleri tanımlıyoruz, hissediyor, uyguluyor ya da uygulamakta zorluk çekiyoruz?  

Toplum ve etik ilişkisini aşağıdaki tabloda görsel olarak inceleyebiliriz.  

Konu hakkında biraz yasal çerçeve içerisinde ele alınmış olmakla birlikte kapsayıcı özelliği nedeniyle kamu görevlilerinin uymaları gereken ve bir taahhüt olarak imza altına aldıkları “Kamu görevlileri etik ilkeleri” ve sözleşmesindeki başlıklarla açıklamanın yararlı olacağı kanaatindeyim. 

Çalışmak, faydalı olma bilinci ile çalışmak,

Topluma yönelik sorumlulukların farkında olmak,

Yasalara ve toplumun gelenek ve değerlerine uymak, korumak ve hassasiyet bilinci geliştirmek,

Dürüst ve tarafsız olmak,

Saygın ve güven duyulan bir kimliğe sahip olmak, 

Asgari toplumsal nezaket kurallarını benimsemek ve saygılı olmak,  

Toplumun onaylamadığı durumları yetkili ve ilgili birimlere bildirmek, 

İçinde yaşadığı çevrenin bir parçası olarak çevreye duyarlı olmak, 

Kişisel çıkar çatışmalarından kaçınmak, adil davranmak, 

Haksız menfaat ve kazanım sağlamamak, 

Toplumun veya kamunun kaynaklarını kişisel çıkarları için kullanmamak, fayda sağlamamak, 

Savurganlıktan ve israftan kaçınmak, 

Yalan söylememek, olduğundan farklı görünmeye çalışmamak, yanıltıcı davranışlarda bulunmamak, 

Hesap vermekten kaçınmak, kendini sürekli haklı görmek, öz eleştiri yapmamak, 

Bu etik değerler bütün toplumlarda ihlal edildiğinde büyük sosyal sorunlara yol açmaktadır. Ulusal ve uluslararası birçok sosyal farkındalık, yasal düzenleme ve toplum gündemi bu temel etik ihlallerin önüne geçilmesi, mücadele bilincinin gelişmesi amacıyla uygulandığını göstermektedir.    

Bu nedenle öncelik her yaştan özellikle, bireyin kişilik gelişiminin temellerinin atıldığı çocukluk, eğitim evreleri, sosyal çevresi bağlamında bütün etkileşim süreçleri ile bu ilkelerin farkındalığının geliştirilmesinin önemi son derece önemlidir. Eğer bireyin kendisine ve topluma karşı sorumluluklarının farkında, mutlu, üretken, düşünce ve duygu bütünlüğüne sahip, kısaca rasyonel bir kimlikte olabilmesi için bu algı ve tutumların kazanılması tartışmasız gereklidir. 

Davranışlarımız, duygu, düşünce, tutum ve beklentilerimizin bir dışa vurumudur.   

Düşünme biçimleri, onu düşünen insanı da biçimlendirir. Çünkü insan öğrenmeye muhtaçtır; hem de yaşam boyunca öğrenmek. Gerçek yaşama dahil olduğumuzda ise çocukluk yıllarımızdan yetişkinliğe kadar elde ettiğimiz düşünme becerileri yoluyla, sosyal hayatı anlamlandırıp; mutlu oluruz ya da mutsuz. O halde, doğru kararlar almak ve doğru işler yapabilmek için düşünmeyi elden bırakmamak gerekir. Tabiidir ki, bu durumda düşüme biçimlerini sürekli kullanmakla, düşünmeyi beynimizin bir refleksi haline getirmek zorundayız.  

Okuldan ve yaşam sürecinde modelden, sosyal çevreden öğrenilmiş temel düşünce yöntemleri vardır. Bu yöntemler problem duruma göre ne kadar doğru seçilir ve etkin işe koşulursa o denli isabetli sonuçlar ortaya koyar ve alınan kararlarda bir o kadar işlevsel olur. Bu düşünme ve karar verme süreçleri nelerdir?  

Yansıtıcı Düşünme 
İnsan aktif olarak katıldığı eğitim ortamından kendi deneyimleriyle bilgiler edinmeli, bu bilgileri paylaşmalı ve yeni etkileşimlerine aktarmalıdır.  

Yaratıcı Düşünme 
Bireyin yeni, farklı, orijinal, özgün (sentez düzeyi), ayrıştırıcı düşünme, alternatifli düşünme ve ürünler ortaya koymasıdır.  

Eleştirel Düşünme 
Eleştirel düşünme, sorgulayan bir yaklaşımla olayları ve durumları ele alma irdeleyici bir bakış açısıyla yorum yapma ve karar verme becerilerini içerir 

Analitik Düşünme 
Bir bütündeki her bir parçanın analiz edilerek bütünle/sistemle ilişkilerinin incelendiği düşünce becerisidir. Analitik düşünce, analiz becerisi ile ilişkilidir. 

Metabilişsel Düşünme (üst bilişsel düşünme)  
En kısa tanımıyla, kişinin kendi düşünme süreçlerinin farkında olması ve bu süreçleri kontrol edebilmesi anlamına gelir. Bireyin kendi bilişsel süreçlerinin nasıl işlediğini anlayarak bu süreçleri denetim altına alabileceği ve daha nitelikli bir öğrenme için bu süreçleri yeniden düzenleyerek daha etkili bir biçimde kullanabileceği varsayımına dayanarak geliştirilmiştir. 

Güçlü ve zayıf yönlerimizin farkında olmak,  
Bireyin kendini tanıması ve gerçeklikle yansıtması,  
Öz saygı,
Yeterlilik, beceri ve kapasitesinin farkında olma,  
Öz denetim ve yönetime sahip olma, 
Öz güvenli olma, 
Öz düzenleme ve planlama yeteneğine sahip olma, 
Öz değerlendirme yapabilme ve gelecek yönelimli olma, 
Özellikler toplumsal etik sorunlarının kaynağı ve çözümü bireyin üst bilişsel düşünme becerilerinin gelişimi ile doğru orantılı yorumlanabilir.  

Tümevarımsal Düşünme 
Özelden genele ya da olaylardan yasalara geçiş şeklindeki, akıl yürütmedir. Özel gözlemlerden genel bir sonuca ulaşılmıştır.  

Tümdengelimsel Düşünme 
Genelden özele ya da yasalardan olaylara geçiş şeklindeki akıl yürütmedir. Kıyas, tümdengelimin en mükemmel şekli olarak kabul edilir. Bu nedenle, klasik mantık akıl yürütmede esas olarak kıyası almıştır.  

Analojik Düşünme 
Bir olguyu bir olguya benzetmek aralarında çağrışım kurmak demektir. Bilinen bir kavramdan hareketle bilinmeyenin öğrenilmesidir. 

Iraksak Düşünme 
Ortak düşünceden hareketle farklı düşüncelere ulaşabilmeye dayalı bir düşünme becerisidir. Iraksak düşünenler tepkisel, engellenmemiş ve rahat olurlar. Problem çözmede ıraksak düşünce kullanılır. 

Yakınsak Düşünme 
Farklı düşüncelerin dayandığı ortak düşünceleri bulmaya dayalı düşünme becerisidir. Yakınsak düşünenler ihtiyatlı ve duygusal açıdan tutuktur. 

Lateral Düşünme 
Kişilerin sorunlara farklı yönlerden bakabilmeyi ve geniş düşünebilmeyi öğrenmelerini sağlamayı amaçlayan düşünme biçimidir. 

Dönüşümsel Düşünme 
Öğrenen bir olayı çözümlemede geçmiş olayları ve durumları zihinde kurgulayarak sonuçlar elde etmeyi başarabilir. Dönüşümsel düşünme zamanla ilgili perspektifin kazanılmasıdır.  

Bütünleştirmeci (Kombinasyonel) Düşünme 
Bir problemin alt problemlere ayrıldığı durumlarda birden fazla çözümün birleştirilerek çözümlenmesi işidir. 

Hipotetik Düşünme 
Günlük hayatta veya eğitim öğretimde karşılaşılan bir sorunu çözmek için olası çözüm yolları geliştirip bunları belirli bir düzene göre yapmayı sağlayan düşünme sürecidir.  

Global Düşünme 
Temeli, öğrenmeyi kolaylaştırmak için harita çizmeye dayanmaktır. 

Refleksif Düşünme 
Kendini gözlem ve analiz konusu olarak alan öznenin tutumudur.  

Omnipotent Düşünme 
Ergenlik dönemindeki bireyin, her işin üstesinden gelebilecek güçte olduğunu düşünmesi. 

İkonik Düşünme 
İşlem öncesinde hayaldeki sembollerle düşünmektir. İnsan sembollerle öğrenir ve düşünürken çoğu kez sol beyin fonksiyonu olan kelime ve kavramlarla birlikte sağ beynin fonksiyonlarından olan ikonlar, resim ve şekillerle düşünür. 

İnovatif Düşünme 
Rutinden, yürüyen sistemden, rutin ürünlerden, rutin hizmetlerden, alışıla gelmişliklerden farklı olarak yenilikçi ve ticari boyutu geliştirilmiş bir düşünmeyi amaçlar. 

Düşünme biçimleri kişinin temel yeterlilik ve becerilerine bağlıdır. Bir veya birkaçı bir arada kullanılabilir. Önemli olan üzerinde düşünülme ihtiyacı hissedilen konunun bireyi sonuca en kısa ve optimal seviyede ulaştırmasıdır. Hangi düşünme biçimini seçersek seçelim mutlaka bu seçimin yerindeliği ve mantık çerçevesi için 5N1K yöntemini kullanmak bir yandan etkin bir zihinsel performans ortaya koymamızı sağlarken, diğer yandan davranışlarımıza isabetli referanslar sağlayacaktır.  

Örnek Uygulama 1;  
Etik İhlal KonusuDüşünme Biçimi   
İçinde yaşadığı çevrenin bir parçası olarak çevreye duyarlı olmamak 

5N1K Uygulama/Değerlendirme
Metabilişsel Düşünme 

Ne?      
Konu nedir?


Nasıl?       
Yöntemimiz nasıl olmalı? 

Neden?  
Amacımız 

Nerede? 
Mekan ve yer konusu 

Ne zaman? 
Süre ve süreç hakkında bilgi  

Kimden?  

Karar 
Etik ihlalinin çevreye duyarlı olmama, atıklarını rastgele kendisinin ötesinde bir başkasının yaşam alanına (insan-hayvan-bitki/ev-barınak-orman vs) bırakmak olduğu görülmektedir. Problem bu durumun yaşanması, kirlilik, çevre ve toplum sağlığının tehdit edilmesi. Orta vadede kendi sağlığını ve sosyal konforunu tehdit  eder hale gelmesi.  

Metabilişsel düşünme biçimi ile konu tahlil edilir/ele alınır ve 5N1K soruları sorulur? 

Etik dışı davranışın konusu nedir?
Çevreye duyarsızlık, sorumsuzluk duygusu. 

Nasıl gerçekleşmektedir?
Bireysel, bencil ve sosyal empatiden yoksun şekilde.
  
Neden (amaç) olabilmektedir?             
Yetersiz eğitim ve çevre bilincinin olmaması, değersizlik duygusu, kişilik bozuklukları, modelden yanlış alışkanlık/öğrenme faktörleri.

Nerede gerçekleşmektedir?
Yaşam alanında bütün yaşam çevresinde.  

Ne zaman gerçekleşmektedir?
Süreklilik taşımaktadır, bazen öz yönetim hissi uyansa da her fırsatta çevre hiçe sayılmaktadır. 

Sonuç; Daha fazla bu denli toplumsal dezanformasyona maruz kalmadan etik ilkeler çerçevesinde sosyal mutabakat sağlanmalıdır. Aksi halde bütün değerlerimiz zarar görecek, ekolojik çevre sorunları gibi gelecek nesillere bırakacağımız ideal bir toplum formumuz bizleri endişeye sürükleyecektir. 

Herkes kendine pay çıkarmalı, gemide hep birlikte olduğumuz hiç unutulmamalıdır… 

 

 
Etiketler: Yaşamın, Etik, İlkeleri, &, Düşünme, Yöntemleri, ve, 5N1K, ,
Yorumlar
Haber Yazılımı