Fatih Hoca ile satranç köşesi

Bir satranç tahtasında çaresizce sıkışıp kalmış bir taş gibi hisseder, insan bazen. Hamle yapacak yeri kalmaz. Seçenekler yoktur, sadece sonuçlar vardır. Bazen de her şeyi doğru yaptığını sanırsın, ama bir hamle gelir ve tüm dengeyi yerle bir eder. İşte o an, Dostoyevski’nin romanlarında sık sık karşılaştığımız bir andır, mat olduğumuzu fark ettiğimiz an. Satranç tahtası gibi hayatta da hamleler vardır. Seçimler, kararlar, riskler… Kimi zaman bir piyon gibi ilerlersin, kimi zaman bir vezir gibi hükmedersin; ama mat olmak, nihayetinde, yalnızca kaybetmek değil, bir tür fark ediştir. Yanlışlarını, kibirlerini, kör noktalarını fark ediş…

Dostoyevski’nin karakterleri mat olmayı çok iyi bilir. Çünkü onlar, kendi içlerinde bir satranç savaşı verirler. Bir yanda akıl, diğer yanda tutkular; bir yanda ahlak, diğer yanda günah… “Suç ve Ceza”nın Raskolnikov’u, bir hamleyle kendini üstün insan sanır, ama sonunda vicdan denen görünmeyen taş onu mat eder. “Yeraltından Notlar”ın anlatıcısı ise dünyaya kinle yaklaşır, tüm taşları reddeder, ama sonunda yalnızlığın soğuk şah matını yaşar. Mat olmak, o an yalnızca bir yenilgi gibi görünse de bazen bir aydınlanmadır. Satrançta olduğu gibi hayatta da kişi, neyi gözden kaçırdığını ancak mat olduğunda anlar. İşte bu yüzden Dostoyevski'nin dünyası, satrançla derin bağlar taşır. Çünkü orada her ruh, içsel bir oyun oynar; her karakter bir hamledir, her roman bir açılış, orta oyun ve sonunda kaçınılmaz bir son oyundur.

Bir köşe yazısında neden bu kadar çok edebiyat, felsefe ve satranç iç içe geçsin, diye düşünebiliriz; ama aslında satranç, insanın iç dünyasının dışa yansıdığı en sade oyunlardan biridir. Tıpkı Dostoyevski’nin romanları gibi... Her hamle, bir niyetin, bir korkunun veya bir hırsın tezahürüdür. Dostoyevski'nin satrançla doğrudan ilgisi olduğuna dair çok açık belgeler yoktur; ama onun düşünce yapısı, karakter çözümlemeleri, satrançla çok uyumludur. O, karakterlerini sanki bir büyükusta gibi tahtada oynatır. “Kumarbaz” romanında olduğu gibi, bazen şansın peşinden giderken aklını kaybeden, bazen de “Budala” romanındaki Prens Mişkin gibi safiyane bir şahsiyetle karanlığın içine düşen insan figürleri çizer. Her biri, bilinçle bilinçaltı arasında sıkışan taşlar gibidir. Her biri mat olmaya mahkûmdur. Ama mat olmak, Dostoyevski’de bir son değil, bazen bir başlangıçtır. Raskolnikov’un mat oluşu onu yıkar, ama aynı zamanda yeniden inşa eder. Tıpkı satrançta olduğu gibi… Bazen bir oyunu kaybetmek, yeni bir anlayış kazanmanın kapısını aralar. Tahtadan kalkarken artık daha derin düşünürsün. Mat seni büyütür.

Peki ya biz? Kaç kez mat olduk hayatta? Belki bir dostlukta, belki bir aşkta, belki bir işte… Bazen kendi hatalarımız yüzünden, bazen rakibimizi küçümsediğimiz için, bazen de oyunu yeterince ciddiye almadığımızdan… Ama asıl mesele, mat olduktan sonra ne yaptığımızdır. Bazıları yenilgiyi inkâr eder, bazıları suçlu arar, bazıları ise ders alır.

Dostoyevski'nin kahramanları gibi, biz de kendi içimizde yüzleşmeler yaşarız. Vicdanla, korkuyla, pişmanlıkla… Bu yüzleşmelerin en ağır olanı ise bazen mat oluşu kabul etmektir. Çünkü o an, kibir yerle bir olur, maske düşer ve geriye sadece çıplak bir insan kalır. Satrançta da böyledir. Mat anı, en sade ve en çıplak andır. Tüm ihtişam sona ermiştir. Şah kaçamaz, kale koruyamaz, vezir çaresizdir. Tüm ordu durmuştur ve bir sessizlik çöker. Dostoyevski de bu sessizliği çok iyi betimler. Mat anındaki iç çöküşü, romanlarında neredeyse fiziksel olarak hissettirir.

Hayat, bir satranç tahtasıysa Dostoyevski’nin karakterleri bu oyunun en acımasız hamlelerini yaşamışlardır. Çünkü onların savaş alanı yalnızca dış dünya değildir. Asıl satranç, iç dünyalarında oynanır. En büyük matlar orada yaşanır ve belki de bu yüzden, “mat olmak” aslında bir bitiş değil, bir içgörü, bir ruhsal sıçrama olabilir. Tıpkı Raskolnikov’un içsel dönüşümü gibi… Satrançta da bir oyunu kaybettikten sonra, aynı hatayı yapmamak için analiz ederiz. Dostoyevski’nin romanları da bir tür ruh analizi gibidir. Kendi şahımız neden düştü, hangi taşı fazla önemsedik, hangi fırsatı görmezden geldik?

Sonuç olarak, “Bir Dostoyevski Hamlesi” dediğimizde kastettiğimiz şey, beklenmedik, acı verici, ama öğretici bir hamledir. Tıpkı hayattaki bir yüzleşme gibi. Tıpkı bir iç hesaplaşma gibi ve tıpkı gerçek bir şah mat gibi. Kaçacak yerin kalmadığında, aslında kendinle tanıştığın o anda...

Unutmayalım ki, bazen en büyük farkındalıklar, en acı yenilgilerin içinden doğar. Çünkü mat olmak, yalnızca oyunun bitişi değil; yeni bir anlayışın, yeni bir benliğin başlangıcıdır.

Günün Bulmacası

Siyah oynar, 3 hamlede mat.

(Dimakiling, Oliver-Megaranto, Susanto)