Fatih Hoca ile satranç köşesi

Bazen oyun bitmez, ne kazanan vardır ne kaybeden. Sadece donmuş bir an, sıkışmış iki irade ve zamana yenik düşen bir sessizlik. Satrançta buna “pat” denir. Modern insanın yaşam biçimi de tam olarak budur: Hareket var, anlam yok. Herkes hamle yapıyor, ama kimse ilerlemiyor. Bir zamanlar oyun oynamak bir amacı temsil ederdi. Zafer için, fikir için, güzellik için oynanırdı. Şimdi herkes yalnızca oynamak için oynuyor. İşin garibi, kimse oyunun neden başladığını bile hatırlamıyor. Herkesin elinde taşlar var, ama kimse hangi tarafı tuttuğundan emin değil. Beyaz mıydık, siyah mıydık? Belki de renkler çoktan karıştı.

Pat konumu, iki oyuncunun da hamle yapamadığı, ama oyunun da bitmediği anlardır. Kral kıpırdayamaz, çünkü her yer tehdit altındadır. Tıpkı bugünün insanı gibi: seçim özgürlüğü içinde kıstırılmış, bin olasılık içinde kıpırdayamayan bir bilinç. Her yöne gidebiliriz, ama hiçbirine gidemiyoruz. Çünkü her yol aynı yere çıkıyor: Ekranın karşısında, bir başka bekleyişin önüne... Zaman ilerliyor, teknoloji büyüyor, bilgi artıyor, ama insan küçülüyor. Herkes daha çok şey biliyor, daha az hissediyor. Sosyal medyada milyonlarca hamle yapıyoruz, ama hiçbirinin sonucu yok. Bir cümle paylaşıyoruz, bir fotoğraf beğeniyoruz, bir tepki veriyoruz, ama hiçbir şey değişmiyor. Her hamle aynı kareye dönüyor. Bu, yeni çağın en sessiz zaferi: Sonsuz Pat.

Satrançta pat trajikomiktir. Oyunu kaybetmemek için uğraşırken kazanma ihtimalini de öldürürsün. Modern insan da öyle; yenilmemek için yaşamayı öğreniyor, ama yaşayamıyor. Risk almamak, hata yapmamak, üzülmemek... Sonuçta ortaya steril ,ama solgun bir hayat çıkıyor. Her şey dengede, ama hiçbir şeyin anlamı yok. Çünkü denge bazen ölümün en yavaş biçimidir. Bir zamanlar filozoflar “hareket etmek” üzerine düşünürdü. Şimdi insanlar “enerjisini korumak” üzerine yazılar okuyor. Düşünmek yerine tıklamak, yürümek yerine kaydırmak, konuşmak yerine paylaşmak. Zaman bir rakip değil artık; bir uyuşturucu. Dakikalar akıyor, saatler geçiyor, ama kimse yaşamıyor. Sadece var oluyor. Tahtada taşlar yerli yerinde duruyor ama kimse oynamıyor.

Bir oyunun ortasında, oyunculardan biri durur ve der ki: “Devam etmenin anlamı yok.” Bu bazen bilgeliktir, bazen yorgunluk. Bugün insanlığın durumu ikincisine daha yakın. Çünkü bu yorgunluk, emekten değil, anlamsızlıktan doğuyor. Herkes çalışsa da neden çalıştığını bilmiyor. Herkes koşsa da nereye vardığını göremiyor. Modern hayat dev bir saat gibi işliyor; tiktakları bile sessiz. Satrançta bazen oyunu bitiren şey bir hata değil, bir eksikliktir. Hamle yapacak kare kalmaz. Modern insanın hayatı da böyle: yapacak şey çok olsa da anlam verecek yer yok. Boş karelerin içinde sıkışmışız. Her an dolu, ama hiçbir an gerçek değil. Proust geçmişin kokusunu ararken zamanı yeniden yaşardı; bizse her günü silip başa sarıyoruz. Aynı oyunu her sabah yeniden oynuyoruz, sanki hiç bitmemiş gibi.

Bir piyonun kaderi ilerlemektir. Ama bazen piyonun önünde duvar gibi bir taş yığını olur. Ne geri dönebilir ne ileri gidebilir. Hayat da böyledir: ileriye bakarsın, ama her yer doludur. Herkes meşgul, herkes “bir şey yapıyor” ama kimse gerçekten orada değil. Bir kalabalığın içinde yalnız kalmak, bir oyunda taşsız kalmaktan daha korkunç. Sonsuz Pat yalnızca bir oyun sonucu değil, bir ruh hâlidir. Her şeyin aynı anda mümkün olsa da hiçbir şeyin gerçekten yaşanmadığı bir çağın adı. İnsan ne kaybediyor ne de kazanıyor. Sadece bekliyor. Yeni bir fırsatı, yeni bir başlangıcı, yeni bir anlamı. Ama kimse o hamleyi yapmıyor. Çünkü herkes “bir şey olursa” korkusuyla yaşıyor. Belirsizliğin ortasında, hareketsiz bir umutla.

Yine de tuhaf bir güzelliği vardır bu durgunluğun. Pat bir tür barış hâlidir. Savaş biter, taşlar dinlenir, sessizlik konuşur. İnsan da bazen kaybetmemek için değil, durmak için yaşamaya muhtaçtır. Çünkü sürekli hamle yapmak, sürekli ilerlemek, sonunda insanı kendi merkezinden uzaklaştırır. Belki de bu çağın en bilge davranışı, hiç hamle yapmamaktır: sessizliği korumak, akışı izlemek, sabırla beklemek. Ama asıl mesele şudur: beklerken bile yaşamayı unutma. Çünkü pat konumu yalnızca oyunu durdurur, zamanı değil. Gerçek hayat hâlâ akar, nefes alır, değişir. Satranç tahtasında duran taşların aksine, biz hâlâ hareket edebiliriz. Yeter ki o hamleyi gerçekten isteyelim. Zamanın bizi değil, bizim zamanı oynamamız gerektiğini hatırlayalım.

Belki de “sonsuz pat”tan çıkmanın yolu, kazanmak değil, oynamaya yeniden anlam vermektir. Her kareye bir nefes, her hamleye bir niyet koymak. Çünkü sonunda bütün oyunlar biter, bütün taşlar kutuya döner. Geriye sadece şunu hatırlamak kalır:

“Ne kadar kazandığın değil ne kadar yaşadığın önemliydi.”

Günün Bulmacası

Siyah oynar, 3 hamlede mat.

(Smith, Axel-Grandelius, Nils)