Asıl adı Ali olan mutasavvıf şair, eserlerinde Zelilî mahlasını kullanmıştır. Günümüzde Zelilî Sultan/ Zelilî Dede olarak da bilinmektedir. 16. yüzyılın sonları ile 17. yüzyılın ilk yarısında yaşamış olup doğum ve ölüm tarihleri hakkında kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Yaşadığı dönemde Manavgat’a bağlı bir karye (köy) olan Ormana’da yaşamış ve orada vefat etmiştir. Ormana günümüzde İbradı’ya bağlı olsa da Manavgat’ın tarihî coğrafyasının bir parçasıdır. Zelilî de eserinde kazasını Manavġad, karyesini Ormana olarak yazar. Millî Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu’na 06 Mil Yz A 4678 arşiv numarası ile kayıtlı yazma nüshasında da yazar adı, “Zelîlî Manavgatlı Alî” olarak yazılmıştır. Ormana’da metfun Ali Zelilî’nin türbesinin tam yapım tarihi bilinmemekle birlikte, 1915 Ormana yangınında ahşap çatılı türbenin yandığı ve 1968’de Mehmet Şevket Ersoy tarafından tekrar yapıldığı bilinmektedir.

Ali Zelilî’nin tek eseri, dinî, tasavvufi, ahlaki ve didaktik özelliklere sahip “Niyâzü’l-Müznibîn” isimli nasihatname türündeki mesnevisidir. Eserin geneline bakıldığı zaman müellifin amacının halka dinî-tasavvufi nasihatler ve bilgiler vermek olduğu görülür. Bu bakımdan eserde estetik bir gaye güdüldüğü söylenemez. Eser, Sultan III. Murad devrinde yazılmaya başlanmış, II. Osman (öl. 1622) zamanında da bitirilmiştir. Zelilî, mesnevisinde adını, mahlasını ve yaşadığı köyü de bildirmektedir:

“Ger ṣorarsaŋ sākin olduġum yeri

Ṭut ḳulaġuŋ diŋleriseŋ gel beri

Ol Manavġad ḳażasında oluruz

Bilmezüz kim ṣoŋra ḳanda ḳaluruz

Ḳaryemüz Ormana’dur bellü beyān

İsmi ʿAlı̇̄, kendü Ẕelı̇̄ldür diyen

Çünki Mevlā ben bu köyde sākinem

Bunlaruŋ içinde ḥūyı çikinem” (Kınay Civelek, 2017, s. 167).

Zelilî de eserini bugün okuyanların bile çoğunlukla rahat bir şekilde anlayacağı sadelikte yazmıştır. Şair eserini Türk dili ile yazdığını söylemektedir: “Türkı̇̄ dilce bildigim beyān ḳılam” (248b). Eserde kullanılan bazı sözcükler, günümüzde bölgemiz ağzında yaşasa da edebî dilde bulunmamaktadır: bėserek “tüylü erkek deve”, döy- “dayanmak, sabretmek”, ėyce “iyice”, oḳı- “çağırmak”, söyün- “sönmek” gibi.

Niyâzü’l-Müznibîn toplamda 5667 beyit ve 1379 dörtlükten oluşmaktadır. Dörtlükler hâlinde yazılan şiirlere, anlatımda ortaya çıkacak tekdüzeliği gidermek için yer verilmiş olmalıdır. Mesnevide 120 adet dörtlüklerden oluşan ilahi, 108 fasıl ve 8 gazel başlığı ile yazılmış şiir bulunmaktadır (Kınay Civelek, 2017, s. 23).

Görsel 1: Niyâzü'l- Müznibîn'den Bir Varak

Şair ve eseri hakkında derli toplu olarak ilk bilgiyi edebiyat tarihçisi Vasfi Mahir Kocatürk vermiştir. Bu eser hakkında Cemal Kurnaz (Prof. Dr.) tarafından 1979 yılında hazırlanan “Zelilî, Niyazü'l-Müznibin” başlıklı bir lisans bitirme tezi mevcuttur. Eserin pek çok yazma nüshası bulunmaktadır. Ahmet Karatay’ın şahsına ait olan Ormana nüshasını emekli müftü ve Başbakanlık Osmanlı Arşivleri çalışanı Rahmi Serin, Latin harflerine aktarmış ve 2000 yılında bastırmıştır. 2017 yılında Nilay Kınay Civelek tarafından “Ali Zelîlî'nin Niyâzü'l-Müznibîn'i” adlı bir doktora tezi de hazırlanmıştır. Bu tez, 2021 yılında “Toroslarda Bir Derviş: Ormanalı Ali Zelîlî ve Niyâzü'l-Müznibîn'i” adıyla kitaplaştırılmıştır.

Görsel 2: Ali Zelilî'nin Türbesi (Ormana)

Kaynakça:

• Çakır, E. (2015). “Zelilî, Ali”, Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü: https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/zelili-ali (Erişim Tarihi: 06.02.2025).
• Kınay Civelek, N. (2017). Ali Zelîlî'nin Niyâzü'l-Müznibîn'i (İnceleme- Tenkitli Metin). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
• Kocatürk, V. M. (1968). Tekke Şiiri Antolojisi. Ankara: Edebiyat Yayınevi.