Geçmişin sıcak anılarına duyulan özlem, bazen bir şarkıda, bazen solgun bir fotoğrafta kendini gösterir. Peki, insan acıya özlem duyar mı? “Nostalji” sadece hatırlamak mı, yoksa içimizde bir şeyi tamir etme çabası mı? Mezarlık adlı dizinin bir sahnesinde şöyle bir sohbet geçmektedir:

—İnsan neden acı vereceğini bile bile hep geçmişi düşünür?

—Nostalji. Nostalji, Yunanca bir kelimedir. Orijinali nostos algos’dur. Yunancada nostos “dönüş”, algos “keder” anlamında kullanılır. Nostos algos, yani nostalji, dindirilememiş bir geri dönüş özleminin verdiği tarifsiz ıstırap olarak kullanılır.

Zaman zaman bir şarkının ilk ezgisinde, tozlanmış bir defterin arasında ya da eski bir fotoğrafın solgun kenarında yakalar insan kendini. O an, geçmişe açılan sessiz bir kapı aralanır. İşte orada, bugünün karmaşasına uzak, çocukluğun sade sabahları, sokak arasında oynanan oyunlar, radyodan yükselen tanıdık sesler belirir. Adını koymak kolaydır: Nostalji.

Nostalji, basit bir geçmiş özleminden çok daha fazlasını ifade eder. Bu sözcük; yerinden edilmişliğin, kaybın, zamana karşı duyulan kırılganlığın ve anıların şimdiki zaman üzerindeki duygusal etkisinin bir yansımasıdır. Etimolojik olarak eve dönüş isteğiyle başlayan bu kavram, modern dünyada bir tür zaman yolculuğuna dönüşmüş durumdadır. Bu sözcüğün kökenine inildiğinde duygunun kendisi kadar etkileyici bir anlamla karşılaşılır. Nostalji, 17. yüzyılda İsviçreli bir tıp öğrencisi olan Johannes Hofer tarafından ortaya atılmış bir terimdir. Yunanca iki sözcüğün birleşiminden doğmuştur: νόστος “nostos” (eve dönüş) ve ἄλγος “algos” (acı, özlem). Yani nostalji, kelime anlamıyla “eve dönüş acısı”dır. Bu yönüyle başlangıçta bir hastalık olarak tanımlanmış, memleketinden uzak askerlerde görülen ruhsal çöküntülerin adı olmuştur.

Bugün artık bir tıbbi terim olmaktan çıkan nostalji, hepimizin ruhuna sinmiş bir hatırlama biçimine dönüşmüş durumda. Yalnızca geçmişi düşünmek değil, ona sığınmak, onu içimizde yeniden inşa etmektir. Geçmişi olduğu gibi değil, olmak istediğimiz gibi hatırlarız çoğu zaman. Çünkü insan hafızası, acıyı yumuşatır, güzeli parlatır ve tam da bu yüzden nostalji, yalnızca geçmişe duyulan özlem değil, aynı zamanda bugünü anlamlandırma çabasıdır. Belki de geçmişin sıcaklığına sığınmak, geleceğin bilinmezliğine karşı geliştirdiğimiz bir dirençtir. Belki de en çok bu yüzden; eskiye dair her şey –bir çay bardağı, bir çocukluk oyunu, bir bilye– artık sadece bir eşya ya da bilgi değil, bir duygunun taşıyıcısıdır.  Değişim kaçınılmazdır, ama her değişim, geride bir boşluk bırakır. O boşluk da kimi zaman hüzün, kimi zaman huzur verir ve nostalji, tam da bu ikilemin adıdır. Belki de bu yüzden şu şarkının sözleri içimize işler: “Bilinmez neleri getirir zaman/ Bilinmez neleri götürür zaman/ Aşk bir hatıradır maziden kalan/ Bir gün gitsen bile hatıran yeter…”

Günümüz insanı, hızla dijitalleşen dünyada, eskiye ait her detayı bir sığınak gibi görmeye başladı. Eski telefonlar, plaklar, nostaljik diziler, siyah beyaz fotoğraflar… Geçmişin izleri, bugünün ruh yorgunluğuna ilaç gibi geliyor. Çünkü geçmiş, artık sadece yaşanmışlık değil, bir duygu kaynağı; bir kimlik, bir aidiyet hissi. Yine de sorulmalı: “Eskiden her şey daha güzel miydi?” Belki evet, belki hayır. Ama kesin olan şu ki, geçmişin kıymeti, bugünün telaşı içinde daha çok hissediliyor ve insan, geçmişe bakarak bugünü anlamaya çalışıyor. Çünkü nostalji, bazen yönünü kaybetmiş ruhlar için içsel bir pusula gibidir.

Sonuçta, nostalji ne geçmişe saplanıp kalmaktır ne de bugünden vazgeçmek. Hatırlamakla unutmak arasındaki o ince çizgide, her birimizin içinde yankılanan tanıdık bir sestir: “Eskiden her şey belki de daha gerçekti…”

Sevgiyle kalın…