Dil, bir milletin hafızası, düşünce biçimi ve yaşam tarzının en belirgin göstergesidir. Halkın ortak deneyimlerinden süzülüp gelen atasözleri ve deyimler, bu hafızanın en özlü biçimde ifade bulduğu kalıplardır. Atasözleri, toplumun uzun yıllar boyunca edindiği gözlem, deneyim ve öğütleri kısa, çarpıcı ve genellikle mecazlı bir dille dile getiren kalıplaşmış sözlerdir. Deyimler ise bir durumu, duyguyu ya da olayı doğrudan anlatmak yerine, anlamca zenginleştirilmiş bir benzetme ya da ima yoluyla anlatan kalıplaşmış söz öbekleridir. Her iki tür de bir yörenin düşünce biçimini, mizahını, dünya görüşünü ve toplumsal değerlerini yansıtan önemli sözlü kültür ürünleridir.

Manavgat ağzında kullanılan atasözü ve deyimler hem Yörük kültürünün konargöçer geleneğinden hem de Manavların yerleşik yaşam biçiminden izler taşır. Bu söz varlığı; doğayla iç içe yaşamı, çalışkanlık ve kanaatkârlık gibi değerleri, mizah duygusunu ve yöre insanının gündelik hayata bakışını açıkça gösterir. Yöre ağzındaki sözcükler ve ses özellikleriyle birlikte düşünüldüğünde Manavgat atasözleri ve deyimleri yalnızca birer anlatım aracı değil, aynı zamanda yerel kimliğin ve kültürel sürekliliğin birer taşıyıcısı niteliğindedir. Bu durumu “gėçmiş yāmıra gepenek gurmak / gėçmiş yāmıra kepenek dutmak” deyimi üzerinden örnekleyelim. Manavgat ağzında “İş işten geçmişse, artık geriye dönülemeyeceğinden üzülmenin kaygılanmanın bir değeri olmaz.” anlamına gelen bir deyimdir. Hüsam-ı Sahrâvî tarafından 16. yüzyılda yazılan ve Elmalı Halk Kitaplığı 2980 numarada kayıtlı bulunan «Tuhfeten Li-Hazreti'l-Aliyye» adlı eserde bu deyim, geçmiş yagmura kepenek tutmak (5a / 3-4) biçiminde geçer. Bu da kültürün sürekliliğine güzel bir örnektir. Şimdi Manavgat ağzında kullanılan bazı atasözleri ve deyimleri örnekleyelim:

Acıyanı acımık dutar!

Akrȧbā akrȧbānıŋ ne oŋdūnu isder, ne öldǖnü!

Balı yėrsiŋ arısı var, lafı dėrsiŋ gėrisi var!

Çatal gazık yere gėçmez!

Çıbık güçcǖke ėyilir!

Çobanıŋ göŋlü olsa dekeden teleme çalar!

Dar yerde gaymak yėyesē bol yerde dėynek yė!

Dertsiz baş, denesiz aş olma!

Dilim, kėydiri kilim!

Ėden gurtulmuş da dėyen gurtulmamış!

El eli yur, el de (gakar) yüzü yur!

Ėlden gelen ȫn (öyün) olmas, o da bȫn (vakdında) gelmes!

Eviŋi temiz dut, músāvir gelir; gendiŋi temiz dut, ölüm gelir!

Ėyinliğe ėyinlik her gişiniŋ işi, kötünlüğe ėyinlik ėr gişiniŋ işi!

Ėyinlik ėtme kele, gėder dėyivėri ėle!

Gızımı isdėyen dos(d)um, atımı isdėyen duşmanım!

Gişi gendinden bili(r) işi!

Goyun guşlū, göŋül hoşlū severr!

Kelersiz daş, dertsiz baş olmaz!

Küncünüŋ kümülü gış vakdı bahalanır! (K. Arıkan)

Kirman gibi dönecēne ısdar gibi dik dur!

Oŋmayan gişiniŋ vardır bi işi!

Savrıkan hona, güveriŋ gayasından sėyirterek geçer! (K. Arıkan)

Tuman ıslanmayın balık dutulmaz! (K. Arıkan)

Yılkınıŋ yuntu palansız gemsiz eşginir! (K. Arıkan)

Yılkınıŋ yuntuna palan da vurulmaz, tavlaya da gatılmaz! (K. Arıkan)

***

başınıŋ pambī yanık (olmak) “(birinin) başı belada olmak; çözülmesi güç, sıkıntılı bir durumda olmak”

bulduksura buŋamak “açgözlü insanların bulduğu ile yetinmeyeceğini anlatan bir deyim”

çeŋesi sıkılmak “ölmek”

datdī yėre darı‿ekmek “biriyle veya bir toplulukla sık sık birlikte olmak, yanlarından ayrılmamak”

gördǖne görümce‿olmak “Her gördüğünü istemek, doyumsuz olmak”

Elbette ki Manavgat ağzında burada verilen örneklerin onlarca katı atasözü ve deyim bulunmaktadır. Yazı dilimizde de kullanılan atasözleri özellikle buraya alınmamıştır. Dilimizin ve kültürümüzün zenginliğini göstermek maksadıyla yalnızca az sayıda örnek vermekle yetinilmiştir.