Her sözcük, tıpkı bir insan gibi, kendi yolculuğuna sahiptir. Dillerin hafızasında gerçekleşen bu yolculuk, zamanın derinliklerinden bugüne uzanan bir anlam örgüsünü taşır. Kimi sözcükler savaşların, inançların, keşiflerin tanığıdır; kimileri ise halkın gündelik dilinde yoğrularak sadeleşmiş, yumuşamış ya da bambaşka bir kimliğe bürünmüştür. Bir kelimenin bugünkü anlamı, çoğu kez onun geçirdiği dönüşümlerin yalnızca son halkasıdır. Etimoloji bu açıdan bir kazı çalışmasına benzer: her harf bir iz, her ses bir dönemin soluğunun yankısıdır. Bu yüzden bir sözcüğün kökenine inmek, yalnızca dilin değil, insanın da geçmişine bakmak demektir. Çünkü dil, insanlığın ortak belleğidir; sözcüklerse bu belleğin en derin katmanlarında saklanan hikâyelerdir. Ben de bu yazımda Manavgat ağzında kullanılan birkaç ifadeyi etraflıca ele almak istedim.

SENDİREMEK: Bu sözcük, Manavgat ağzında “1. Sendelemek, iki tarafa sarsılarak yürümek. 2. Tartışma esnasında karşılık vermek, sözle direniş göstermek.” anlamlarını haizdir.

Eski Oğuz Türkçesinde “sendelemek, sarsılmak” anlamıyla senderemek ve sendiremek biçimleriyle görülen bu sözcük, Memlük Kıpçakçasının en önemli eserlerinden biri olan Kitâbü’l-İdrâk li-lisâni’l-Etrâk (1312)’te bu anlamının yanında “Yürürken ayağı sendelediği gibi, sözde de abuk subuk söyledi. Sendiredi esrük- Esrik sendiredi. Serhoş saçma sapan söylendi.” anlamına da sahiptir (Velet İzbudak, El-İdrâk Haşiyesi, 1936, s. 40). Sonraki dönemlerde de “sendelemek” anlamı korunmuştur. Dilimizin ilk Fransızca Türkçe sözlüklerinden olan Artin Hindoğlu’nun “Hazine-i Lugat, Dictionnaire Turc-Français (1838)” adlı eserinde séndirémék “chanceler, branler ça et là” (sendelemek, oraya buraya sallanmak) anlamı verilmiştir. Ölçünlü Türkiye Türkçesinde ise sendelemek biçimi standarttır. 

Günümüz Türkiye Türkçesi ağızlarında da durum benzerdir. Derleme Sözlüğü’nde sendiremek “düşecek gibi olmak, sallanmak, sendelemek” anlamına gelmektedir ve bu anlam; Afyon, Isparta, Burdur, Denizli, Aydın, Kütahya, Kastamonu, Çorum, Niğde, Muğla gibi, Batı Grubu ağızlarının konuşulduğu bölgelerde tespit edilmiştir. DS’de verilen bir diğer anlam ise “söylenen sözü yinelemek”tir. Sözcük bu anlamıyla yalnızca Antalya’nın Alanya ilçesinden derlenmiştir (DS 12, 4682). Ancak bu kullanıma koşut olarak, DS’de tanıklanmasa da “karşılık vermek, sözle direniş göstermek” anlamıyla Manavgat (Antalya) ve Ermenek (Karaman) ağızlarında da görmekteyiz. Öteden beri bu bölge, Yörük nüfusunun yoğun olduğu ve ortak söz varlığının yüksek olduğu bir yer olagelmiştir. Burada ilgi çekici durum, Eski Kıpçakçada tespit edilen anlamın diğer bölgelerde yitmesine rağmen bu dar bölgede korunmuş olmasıdır.

ENDĒ: Manavgat ağzında endē “şu, bu, o” anlamında kullanılır ve Eski Türkçe an( “orada”+ ki yapısından geldiği düşünülmektedir. Manavgat ağzında bu kökten gelen diğer yapılar şöyledir: endēbi “onun gibi, o şekilde”, endēle~endȫle “onun gibi, öylece”, endērde “orada, olduğun yerde”, endēre “oraya; orada.”