Torosların ortak söz varlığından bir sözcük: Şıvga

Dil, coğrafyanın belleğidir. Dağların, ırmakların, ovaların arasında şekillenir; insanların yaşam biçiminden, doğayla kurduğu ilişkiden beslenir. İşte bu nedenle, bir bölgenin söz varlığını anlamak, yalnızca dilin değil aynı zamanda kültürün de derinliklerine inmektir. Her sözcük, insanın hayatla kurduğu bağın bir izdüşümüdür. Hele ki dağların gölgesinde, toprağın bereketiyle, rüzgârın diliyle yoğrulmuşsa… İşte şıvga da böyle bir sözcük. Manavgat ağzında “ağaçların budanan yerlerinden çıkan taze sürgün, filiz” anlamına gelen bu sözcük, doğanın yenilenme döngüsünü ifade eder. Aynı zamanda Torosların ortak söz varlığında yer alır ve yüzyıllar öncesine uzanan bir iz taşır. Torosların eteklerinde her bahar, dalların ucunda beliren o incecik yeşillik, doğanın yeniden nefes alışıdır. Bir başka yerde sadece filiz denilebilecek olana, Toros insanı şıvga demiştir. Nitekim XVII. yüzyıl halk ozanı Karacaoğlan, şiirinde bu sözcüğü kullanarak bize hem dilin sürekliliğini hem de kültürel mirasın gücünü hatırlatır:

“Aradılar bir tenhada buldular

Yaslandılar şıvgalarım kırdılar

Yaz bahar ayında bir od verdiler

Yandım gittim ala karlı dağ iken”

Şairin kırılan “şıvgası”, sadece bir dalın sürgünü değildir; insanın direnci, gençliği, tazeliği, umudu da oradadır. Şıvga kırıldığında baharın ortasında yitip giden bir ömür anlatılır. Sözcük, doğrudan toprağa dokunur; oradan da insanın kalbine.

İnsanlar için filiz, belki de hayata dair en güçlü metaforlardan biridir. Baharda toprağın içinden çıkan yeşillik, yeniden dirilişi; dağın eteklerindeki sürgünler, umutları temsil eder. Şıvga sözcüğü de bu doğa-insan ilişkisinin dildeki yansımasıdır.

Bugün hızla değişen yaşam koşullarında bu tür yerel sözcükler sessizce kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya. Oysa her biri, Anadolu insanının doğayla kurduğu ilişkinin, gündelik hayatın ince gözlemlerinin birer tanığıdır. Bugün şehirlerin kalabalığında, betonların arasında, belki hiç şıvga görmeyen nesiller büyüyor, ama bir sözcüğün varlığı bile, bizi toprağa bağlamaya yetiyor. Çünkü dil, insanın kökleridir; kökler kurursa dallar da yeşermez. Bir düşünelim: Bahar gelince dalların ucunda beliren o taze filizler, doğanın bize her yıl verdiği en yalın müjdedir. Yeniden doğuşun, yeniden umut etmenin müjdesi… Belki de bu yüzden şıvga sözcüğü, yalnızca bir ağacın değil, insanın da yeniden doğabilme ihtimalini fısıldar.

Bazen bize düşen, Karacaoğlan’ın asırlardır yankılanan sesine kulak vermektir: Bir filizi korur gibi, bir sözcüğü de korumak… Çünkü her şıvga hem dilin hem de hayatın yeniden doğuşudur. Karacaoğlan’ın yüzyıllar önce söylediği bir dizede bile hâlâ taze bir bahar kokusu varsa bu sözcükler bizim için sadece geçmişin yadigârı değil, geleceğin de ışığıdır.

Sevgiyle kalın…