Fatih Hoca ile satranç köşesi

Çocuklar satranca başladığında çoğu zaman ilk karşılaştıkları şey açılış hamleleridir. “e4 oynarsın, o e5 oynarsa at f3, sonra fil c4…” Taşlar doğru karelere yerleşir, öğretmen memnun olur, veli çocuğunun hızlı ilerlediğini düşünür. Dışarıdan bakıldığında her şey düzenli ve başarılı görünür. Oysa bu düzen, çoğu zaman kırılgan bir yapının üzerini örten ince bir perdeden ibarettir. Çünkü çocuk o ana kadar satranç oynamamış, sadece bir dizilimi tekrar etmiştir. Rakip beklenmedik bir hamle yaptığında, yani ezberin dışına çıktığında, o düzen bir anda dağılır. Çocuk tahtaya bakar, ama ne yapacağını bilemez. Zihni durur, planı yoktur, yönünü kaybeder. İşte o an, aslında hiç başlamamış olan gerçek oyun başlar.

Satranç eğitiminde sıkça yapılan en temel hatalardan biri, ezberi anlamanın önüne koymaktır. Açılışları öğretmek yanlış değildir; ancak açılışın mantığını öğrecilerin anlamalarını sağlamadan ezberletmek, çocuğun düşünme becerisini köreltir. Çünkü satranç, doğru hamleyi hatırlamaktan çok doğru soruları sorabilme sanatıdır. Rakip neyle tehdit ediyor, hangi taşım etkisiz, merkez kimin kontrolünde, planım ne olmalı, gibi sorular zihinde oluşmadıkça yapılan her hamle bir yönsüzlük taşır. Ezber, bu yönsüzlüğü kısa süreliğine gizler, ama ortadan kaldırmaz. Bu nedenle ezberle ilerleyen bir çocuk, ilk sapmada dağılan bir yapı kurar; sağlam görünen, ama temeli zayıf bir bina gibi. Daha dikkat çekici olan ise şudur: Ezberle oynayan çocuk, kazandığında bile gelişmeyebilir. Çünkü kazandığı oyun, kendi düşüncesinin ürünü değildir. Oyun boyunca bir başkasının hazırladığı yolu takip etmiş, kendi zihnini devreye sokmamıştır. Bu durum zamanla sahte bir özgüven oluşturur. Çocuk kendini iyi bir oyuncu zanneder, ama aslında sadece iyi bir tekrar yapıcısıdır. Gerçek oyunla karşılaştığında ise bu özgüven hızla sarsılır. Kaybettiğinde neyi yanlış yaptığını anlayamaz, kazandığında ise neden kazandığını açıklayamaz. Bu da öğrenmenin önünü tıkar, çünkü öğrenme ancak farkındalıkla mümkündür. Oysa satrançta asıl gelişim, hamle ezberlemekle değil, düşünme biçimini inşa etmekle başlar. Bir çocuk açılışta neden merkezin önemli olduğunu kavradığında, neden taşların hızlı geliştirilmesi gerektiğini anladığında, şah güvenliğinin neden kritik olduğunu içselleştirdiğinde, karşısına çıkan her farklı durumda bir yol bulabilir. Çünkü artık hamleler ezbere değil, prensiplere dayanır. Prensipler, değişen pozisyonlar içinde yön bulmayı sağlar. Bu sayede çocuk sadece belirli varyantları değil, satrancın kendisini öğrenir. Bu noktada antrenörün rolü belirleyicidir. Bir çocuk hamle yaptığında sadece doğru ya da yanlış demek yeterli değildir. Asıl sorulması gereken soru şudur: “Bunu neden yaptın?” Eğer çocuk bu soruya cevap veremiyorsa yaptığı hamle doğru bile olsa eksiktir. Eğer mantıklı bir açıklama sunabiliyorsa yaptığı hamle hatalı bile olsa değerlidir. Çünkü o çocuk düşünmeye başlamıştır. Satrançta hata yapmak, düşünmeden doğru yapmaktan çok daha öğreticidir. Düşünme süreci, hatalar üzerinden şekillenir ve güçlenir.

Velilerin yaklaşımı da bu sürecin önemli bir parçasıdır. Çocuk eve gelip “Bugün yeni bir açılış öğrendim.” dediğinde duyulan memnuniyet doğaldır; ancak asıl değerli olan, “Bugün merkezin neden önemli olduğunu anladım” diyebilen bir çocuktur. Birincisi geçici bir bilgi, ikincisi kalıcı bir anlayıştır. Çocuğun gelişimini belirleyen de bu anlayışın derinliğidir. Bu yüzden veli, sonuca değil sürece odaklanmalı; çocuğun kazandığı oyunlara değil, nasıl düşündüğüne dikkat etmelidir. Unutulmaması gereken temel gerçek şudur: Satranç bir hafıza oyunu değildir, bir düşünme oyunudur. Ezberlenen her bilgi, uygun zemin bulamadığında anlamını yitirir; ancak doğru düşünme alışkanlığı, her pozisyonda kendine yeni bir yol açar. Çocuklarımıza öğretmemiz gereken şey belirli hamleler değil, o hamleleri doğuran akıldır. Çünkü satrançta olduğu gibi hayatta da ezberler bir noktada biter. O noktadan sonra insanı ileriye taşıyan tek şey, düşünebilme becerisidir. Oyun, ezber sona erdiğinde başlar ve kazananlar, o anda düşünebilenler olur.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.