Fatih Hoca ile satranç köşesi

Bazı hikâyeler vardır ki, sadece geçmişi anlatmaz; bugünü de aydınlatır, içimize dokunur. Abbasî halifesi Harun Reşit’in sarayında geçen o efsanevi satranç turnuvası da işte böylesi hikâyelerden biridir.

Bir yaz gecesiydi. Bağdat’ın kadim sarayı mum ışıklarıyla aydınlanmış, avludaki mermer taşlar serin bir su gibi parlıyordu. Halife Harun Reşit, sarayındaki vezirleri ve komutanları bir araya toplamış, altından yapılmış özel bir satranç tahtası kurdurmuştu. Her taş gerçek mücevherlerle işlenmişti. Piyonlar zümrüt, atlar yakut, kaleler safir taşından oyulmuştu. Ancak bu gösterişli tahta sadece zenginliği temsil etmiyordu. Harun Reşit’in amacı farklıydı. Gerçek zekâyı, stratejiyi, ama en çok da karakteri görmek istiyordu.

“Bu oyun sadece akıl oyunu değil.” dedi, Halife. “Bu oyun bir aynadır. İçinizi yansıtacak.” Sarayın derinliklerinde yankılanan bu sözler, sıradan bir turnuvanın ötesine geçti. O gece taşlar sadece tahtada değil, insanların kalbinde de hareket etti. Bazıları kazandı, bazıları kaybetti; ama asıl kaybedenler, oyun boyunca kendini ele verenlerdi.

O gece sarayda yaşananlar, aslında satrançla hayat arasındaki derin ilişkiye dair güçlü bir metafordu. Çünkü satranç yalnızca taşları değil, oyuncunun niyetini, tarzını, hatta ruhunu da ortaya koyar. Turnuva boyunca yapılan hamleler dikkatle izlendi. Kimisi piyonlarını hiç feda etmeden oynamaya çalıştı. Onlar genellikle hayatın küçük risklerinden dahi kaçınanlardı. Kimisi, rakibini şaşırtmak için açılışta cesurca merkez fedaları yaptı. Tıpkı Mikhail Tal gibi, saldırıya susamış, yaratıcı ve sezgileriyle oynayan ruhlar. Onların gözünde satranç, düz bir plan değil, büyülü bir yolculuktu. Bazıları ise tıpkı Tigran Petrosian gibi korumacı oynadı. Risk almadan taşlarını geri çekip savunmayı tercih ettiler. Onlar tahtada kale inşa edenlerdi, ama aynı zamanda iç dünyalarında da duvarları olanlardı. Harun Reşit, bu kişileri dikkatle izledi. Çünkü hayatın yalnızca savunmayla geçmeyeceğini biliyordu. En dikkat çekici olanlar ise Jose Raul Capablanca gibi sade, ama etkili oynayanlardı. Ne fazla gösteriş ne fazla karmaşa. Hamleleri sanki su gibi akıyordu. Onlar, yaşamın karmaşası içinde sade kalabilenlerdi.

Bir oyuncu, vezirini erken feda etti. Seyredenler bunu çılgınlık sandı, ama birkaç hamle sonra onun bir tuzak kurduğu anlaşıldı. Bu, Bobby Fischer tarzı bir hamleydi. Cesur, hesaplı ve sonu düşünülmüş. Harun Reşit’in gözleri bu kişide parladı. Çünkü gerçek liderlik bazen en değerli olanı bile gözden çıkarabilmeyi gerektirirdi. Turnuva sonunda en çok galibiyet alan oyuncuya değil, “en çok saygı kazanan” oyuncuya altın satranç tahtası hediye edildi. Çünkü Harun Reşit’e göre asıl zafer, oyunu nasıl oynadığınla ilgiliydi.

İşte satranç budur: Sadece kazanmak için değil, anlamak için oynanmalıdır. Rakibin hatasını beklemekten çok, onun niyetini çözmek gerekir. Çünkü bazen en iyi hamle, yapılmayan hamledir. Satranç, sabrın dilidir. Bazen birkaç hamle boyunca hiçbir şey yapmaz gibi görünürsün, ama o bekleyiş, en güçlü fırtınayı hazırlar. Tıpkı hayatta olduğu gibi. İnsanlar karar verirken, sabırsızca hemen sonuç almak ister. Oysa satranç bize gösterir ki, bazı şeyler için doğru zamanı beklemek gerekir. Strateji kurmak, fedayı göze almak ve bazen bir taş kaybetmeyi, oyunu kazanmak uğruna kabullenmek gerekir. Bugün modern satranç ustaları hâlâ bu derinliği taşıyor. Magnus Carlsen, rakibin ruh hâlini sezerek oynamasıyla tanınıyor. Çünkü onun için satranç, tahtadaki 64 kareden fazlasıydı. Oyuncunun tarzı, düşünce yapısı, psikolojik dengesi hepsi bu oyunun bir parçası. Tıpkı Harun Reşit’in sarayında olduğu gibi...

Bu hikâyeden çıkarılacak tek bir ders varsa o da şudur: Satranç bir karakter aynasıdır. Taşları nasıl oynadığın, hayatta nasıl biri olduğunun izdüşümüdür. Hırsla mı saldırırsın, yoksa sabırla mı beklersin? Kayıplarda yıkılır mısın, yoksa bir sonraki hamleyi düşünecek kadar güçlü müsün? Harun Reşit’in sarayındaki altın tahta bugün belki bir müzede yoktur. Ama onun asıl değeri, biz fark etmeden her gün kendi hayat oyunlarımızda var olmaya devam ediyor. İşimizde, ilişkilerimizde, dostluklarımızda. Her hamlede, içimizdeki satranç oyuncusu konuşuyor.

O yüzden bir dahaki sefere tahtanın başına geçtiğinizde sadece taşlara değil, kendinize de bakın. Çünkü oyun başladığında, karakteriniz de açılış yapar.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 3 hamlede mat.

(Sjugirov, Sanan-Lanin, Alexsej)