Fatih Hoca ile satranç köşesi

Sabahın erken saatleriydi. Kahvesini yudumlayan yaşlı adam, köhne kafedeki köşesinde yine yalnız başına oturuyordu. Masasında satranç tahtası yoktu. Hatta gazetesinin bile köşesinde sadece bulmaca sayfası açıktı; ama gözleri, boşluğa değilmişçesine bir yere odaklanmıştı. Ben köşeden onu izliyordum. Her sabah aynı ritüel, aynı masa, aynı fincan, aynı sessizlik… Kasabadaki herkes onun "garip" olduğuna inanıyordu; ama, ben farklı bir şey hissediyordum. Belki de sezgisel bir şeydi bu... Belki de satrançtan öğrenmiştim.

Bir gün cesaretimi toplayıp yanına oturdum. “Satranç oynar mısınız?” diye sordum. Yaşlı adam gözlerini kısıp bana baktı ve “Tahta yok.” dedi. “Zihnimizde oynarız.” dedim.

Bir sessizlik oldu. Ardından gülümsedi, kafasını hafifçe salladı. “Peki.” dedi. “Siyahlar senin olsun.”

İlk hamlemi söyledim: 1.e4

O cevapladı: 1...c5

Sicilya savunması... Klasik.

Ama burada ilginç bir şey oldu. Ben tahtayı zihnimde canlandırmaya çalışırken, o hiç düşünmüyordu. Hamleleri birbiri ardına saymaya başladı. Üstelik sadece kendi hamlelerini değil, benimkileri de. “2. Af3 – d6. 3. d4 – cd4. 4. Ad4 – Af6. 5. Ac3 – a6...” Ritmik, akıcı bir ses. Sanki konuşmuyor da hatırlıyordu ya da yaşıyordu.

Onuncu hamleye geldiğimizde ben pozisyonu kaybetmeye başladım. Kafam karışıyordu. Piyonlar, filler, atlar... Her şey birbirine giriyordu zihnimde; ama o, gözünü bile kırpmadan devam ediyordu. “14... Vb6. Şimdi? Ne yapacaksın?”

Tuzaktaydım, hem de tahtayı görmeden. Ama mesele bu değildi. O an fark ettim: O sadece satranç oynamıyordu. O hatırlıyordu. Bambaşka bir zamanın, başka bir oyunun içindeydi belki de.

“Tanışıyor muyuz?” diye sordum.

“Tanışmadık.” dedi.

“Ama senin hocanı tanıyordum.”

“Nereden?”

“1956, İstanbul Satranç Kulübü. Körleme gösteri vardı. Sekiz kişiyle aynı anda oynuyordu. Ben de sekizinci masaydım. O kazandı; ama bir hamlesini asla unutmadım.”

Donup kaldım. Bunu kimseye anlatmamıştım. Dedem gençliğinde körleme satranç gösterileri yapardı. Bazen gözleri bağlıyken taşların sesinden tahtadaki dizilişi tarif ederdi. Ben o yılları sadece aile anısı sanıyordum. “Sen de onun gibisin.” dedi yaşlı adam. “Ama daha çalışman gerek. Zihin tahtası kolay kurulmaz.”

O günden sonra her sabah onu kafede bulmaya başladım. Satranç tahtası hâlâ yoktu; ama artık oynadığımız oyunlar, görünmezdi. Her hamle, zihnimde çizilmiş bir tablonun parçasıydı. Yanlış yaptığımda, tahtada kayboluyordum. Zihnimi kullanmayı öğrendim. Tahtasız, sessiz, karanlık bir satranç; ama en çok da şunu öğrendim: “Bazen oyun, göremediklerindedir.”

Körleme satranç, oyuncunun tahtayı görmeden, sadece hafızasını kullanarak oynadığı bir türdür. Fiziksel tahta kullanılmaz veya kullanılsa bile oyuncular tahtaya bakmaz, arkası dönük bir şekilde oturur. Bir yardımcı oyuncuların söylediği hamleyi tahtada oynar.  Tüm taşların konumu zihinde takip edilir. Oyuncular hamleleri cebirsel notasyonla (Örneğin; Şah piyonu e4 karesine, At f3 karesine, Vezir alır d1) sesli olarak ifade eder. Oyuncu duyduğu hamleyi zihninde tahtaya yerleştirir ve bir sonraki hamleyi yine sözlü olarak söyler. Konumu aklında tutarak oyun kurmak önemlidir. Her piyon, her taş zihinde takip edilir. En zor kısmı, piyon yapısını ve açık/kritik kareleri zihinden görebilmektir. Oyun ilerledikçe pozisyonlar karmaşıklaşır ve zihinsel yük artar.  Hafıza, uzamsal algı, dikkat ve zihinsel canlandırma becerileri zirve yapar. Dünya şampiyonları içinde Capablanca, Alekhine, Kasparov ve Magnus Carlsen bu konuda ustalaşmıştır; ama bazıları hiç duyulmaz... Sadece zihinde var olurlar.

Bu hikâyedeki yaşlı adamın kim olduğunu hâlâ bilmiyorum. Ne adı vardı ne geçmişi; ama belki de önemli olan bu değildi. O, zihnimin derinliklerinde hâlâ hamle yapıyor. Siz de bir gün onunla oynarsanız, tahtaya gerek yok. Zihninizi açmanız yeter.

Günün Bulmacası

Siyah oynar, 3 hamlede mat.
(Zambrana, Oswaldo-Edouard, Romain)