Fatih Hoca ile satranç köşesi

Hayat bazen tek bir saniyeye, tek bir karara ve o kararın doğurduğu geri dönülemez bir yıkıma sığar. Satranç tahtasında her şey yolunda giderken parmaklarınızın ucundan kayıp giden o tek bir taşın çıkardığı tok ses, zihninizde patlayan bir bombanın habercisidir: Blunder. O an sadece bir veziri değil, o ana kadar inşa ettiğiniz tüm özgüveni ve gelecek kurgusunu da masada bırakırsınız. Ancak asıl trajedi, o hatalı hamlenin tahtadaki varlığı değil, sizin o hatanın saniyelerine hapsolup kalmanızdır. Modern insanın en büyük çıkmazı da tam burada başlar; bizler çoğu zaman kaybettiğimiz bir maçın içinde değil, yaptığımız bir hatanın enkazı altında yaşamaya devam ederiz. Geçmişin pişmanlığı bir sis gibi önümüze çökerken şimdinin sunduğu taze hamleleri göremez hâle geliriz.

Satranç tahtası, insan yaşamının en kristalize edilmiş hâlidir. 64 karelik o evrende her şey mantık ve öngörü üzerine kuruludur. Ancak bu rasyonel evrenin içinde, bazen en usta zihinleri bile felç eden o karanlık an vardır. Genellikle dikkatsizlik veya düşünmeme nedeniyle oluşan ciddi hatalar… Blunder olarak adlandırılan bu vahim hatalar, sadece bir taş kaybı değildir; asıl yıkım, oyuncunun zihninde başlar. Hayatın içinde de her birimiz, dönüp arkamıza baktığımızda “Nasıl yaptım?” dediğimiz o büyük hataların izlerini taşırız. Biten bir ilişki, kaçırılan bir kariyer fırsatı veya telafisi imkânsız bir finansal karar... İşte blunder psikolojisi, modern insanın en büyük ruhsal düğümüdür: Geçmişin yasını tutarken eldeki

Bir blunder yaptıktan hemen sonraki o saniyeleri hayal edin. Kalbiniz hızla çarpar, zihniniz az önce yaptığınız o hatalı hamleye saplanıp kalır. Rakibiniz hamlesini yapmış, saatiniz işliyor ve yeni bir karar vermeniz gerekiyordur; ancak siz hâlâ geçmişin içinde hapsolmuşsunuzdur. Psikolojide bu duruma “zihinsel kilitlenme” diyoruz. İnsan zihni, yaşadığı travmatik kaybı kabullenmekte zorlandığı için “keşke” labirentine girer. Bu içsel monolog aslında bir tür yas sürecidir, ancak bu yasın bedeli ağırdır. Zihniniz geçmişteki hatada asılı kaldığında, önünüzdeki taze fırsatları göremezsiniz. Geçmişin hayaletleriyle boğuşurken hayatın sunduğu yeni imkânları fark edememek, bizi ikinci ve daha vahim hatalara sürükleyen asıl nedendir. Burada devreye “psikolojik dayanıklılık” (resilience) girer. Dayanıklılık, hiç hata yapmamak değil, sarsıldıktan sonra merkeze dönebilme yeteneğidir. Bir ustayı amatörden ayıran temel fark, hata yapmaması değil, yaptığı hatadan sonra oyuna dönebilme hızıdır. Usta bir oyuncu blunder yaptığında kendine şu soruyu sorar: “Şu anki konumda yapılabilecek en iyi hamle nedir?” Bu soru, zihni geçmişin pişmanlığından çekip çıkarır ve şimdinin imkânına bağlar. Dün yaptığımız hatayı değiştiremeyiz; o hamle notasyon kâğıdına işlendi. Ancak o hatanın geri kalan hayatımızı tanımlamasına izin verip vermemek, tamamen bizim elimizdedir.

Toplum olarak hatayı bir yıkım olarak görmeye kodlanmışız. Oysa hata, aslında sistemin bize verdiği en dürüst geri bildirimdir. Satrançta en çok blunder yaptığımız anlardan bir şeyler öğreniriz; çünkü o hata, bizim zayıf noktamızı ve baskı altındaki karakterimizi gösterir. Nietzsche’nin “Amor fati!” (Kaderini sev!) deyişi tam da bu noktada anlam kazanır. Kaderini sevmek, yaptığın her hatanın senin bir parçan olduğunu kabul etmektir. Bir hata yaptığınızda tahtayı devirip masadan kalkmak bir seçenektir; ancak o yaralı konumla oynamaya devam etmek, bir karakter inşasıdır.

Geleceği kurtarmanın tek yolu, geçmişin duygusal yükünü hafifletmektir. Satrançta “kayıp vaziyette direnmek” diye bir tabir vardır. Siz direnç gösterdiğinizde, rakibiniz de insan olduğu için hata yapmaya başlar. Hayat da böyledir; siz en büyük hatanızdan sonra pes etmeyip dik durduğunuzda, yaşam size beklenmedik kapılar açar. Kendimize karşı duyduğumuz acımasızlığı kırmalıyız. İçimizdeki o yargılayıcı sesin gürültüsünü susturup kendimize bir dostun şefkatiyle yaklaşmayı öğrenmeliyiz. Hata yaptınız, belki veziri kaybettiniz, ama hâlâ nefes alıyorsunuz ve hala hamle yapma sırası sizde. Unutmayın; maç, şah mat olana kadar bitmez. Mağlubiyetin soğuk nefesini ensenizde hissetseniz dahi, henüz devrilmemiş bir şahınız olduğu sürece umut da vardır. Dünün yasını bırakıp bugün önünüzde duran tahtaya odaklanın. Belki de o vahim hata, sizi çok daha olgun bir oyuncuya dönüştürecek olan o büyük derstir. Şimdi, derin bir nefes alın ve bir sonraki hamlenizi yapın ve “Carpe diem!” (Anı yaşayın!). Çünkü asıl hayat, hatadan sonra başlar.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.