Fatih Hoca ile satranç köşesi

İnsanlık en çok kriz anlarında sınanıyor. Kriz kelimesini duyunca çoğu insanın zihninde beliren ilk şey yıkım, kayıp ve darmadağın olmuş bir hayat oluyor. Ama satranç tahtasına biraz dikkatle bakan herkes şunu bilir: Asıl büyük dönüşümler, beklenmedik yükselişler ve yaratıcılık anları, tam da o çaresizlik hissettiren konumlarda doğar. Bir krizin içinde olmak, oyunun sonunu görmek gibi gelir insana, ama doğru hamleleri atanlar için o konum bir tür sıçrama tahtasına dönüşür. Hayat da aynen böyle değil mi? Mesele aslında şu: İçinde bulunduğumuz durum bataklık mı, yoksa sıçrama tahtası mı?

Satranç oyununda kötü bir pozisyona düşmek, fırtınanın ortasında pusulasını kaybetmiş bir gemiye benzer. Taşlarınız geri itilmiş, şahınız tehdit altındadır. Birçok oyuncu panikle ellerini taşlara uzatır, yanlış hesaplamalar zincirini büyütür ve kaybı hızlandırır. Ama bazıları vardır ki tam tersine sakinleşir, nefes alır ve tahtayı yeniden okumaya başlar. İşte kriz anı budur: Panikleyenlerin gözlerinin karardığı, ama az sayıda kişinin hâlâ pusulayı okuyabildiği an. Tarih boyunca hem tahtada hem hayatta geleceği inşa edenler, işte bu pusulayı okuyabilenlerdir.

Dünyanın en büyük ekonomik krizlerinden biri olan 1929 Buhranı, milyonlarca insan için yıkım anlamına gelmişti; ama aynı dönemden yepyeni fikirler, iş modelleri ve farklı bakış açıları doğdu. Tıpkı tahtada zorlama bir saldırıyı savuşturup rakibin açıkta bıraktığı kareyi görebilen oyuncu gibi, bazı insanlar “yanlış zamanda” doğru hamleyi yaptı. O yanlış zaman, aslında doğru fırsattı. Krizin basıncı, sıradan fikirleri elmasa dönüştürdü. İkinci Dünya Savaşı sonrası Avrupa da buna örnektir. Şehirler harabeydi, ekonomi çökmüştü, ama kısa sürede modern demokrasilerin, teknolojik atılımların ve refah devletinin doğuşuna şahit olundu. Tahta üzerinde çaresiz görünen bir konumdan yapılan doğru bir fedanın oyunu çevirmesi gibi, Avrupa da kendi krizini dönüştürdü.

Satrançta kriz, çoğunlukla daralan alan, büyük tehditler ve sınırlı zamanın birleşimiyle ortaya çıkar. Hayatta da kriz tam olarak böyledir: Ekonomik baskı, iş kaybı, sağlık sorunları, belirsizlik… Bu anlarda oyuncunun zihni sisle örtülür. Çoğu insan yalnızca kayıpları görür, fırsatlar gözden kaybolur. Ama deneyimli oyuncu bilir ki her kriz içinde bir açık taşır. Rakip saldırıyı abartmıştır, bir piyon ileri gitmiştir, bir kare boş kalmıştır. Krizi fırsata çevirmek için gereken ilk şey, paniğin yerine merakı koyabilmektir. Bu yüzden satrançta “hesaplama” dediğimiz şey, aslında krizi yönetme sanatıdır: seçenekleri görmek, doğruyu ayırmak, felaket gibi görünen anı yeni bir başlangıca çevirmek. Gündelik hayatta da işini kaybeden biri “bitti” diye düşünür. Oysa bu kişi yeni bir beceri öğrenip hiç hayal etmediği bir yola girebilir. Bir girişimci iflas eder, ama sonraki girişiminde çok daha sağlam bir yapı kurar. Bir öğrenci sınavda başarısız olur, sonra disiplinini yeniden inşa ederek başarıya ulaşır. Tıpkı oyunda taş feda eden oyuncu gibi… Kaybın acısı büyüktür, ama çoğu zaman zaferin kapısı tam orada açılır. Kriz aslında kılık değiştirmiş bir öğretmendir; öğrettiği şey fedanın da bir strateji olduğudur.

Birçok satranç oyunu, krizle başladıktan sonra zaferle biter. Oyun sonuna taşını zor yetiştiren oyuncu, sabırla direnir ve rakibin aşırı güvenini cezalandırır. Aynı sahneyi hayatta da görürüz. Krizde bazıları savrulur, bazıları sabırla bekler. Bekleyen, fırsat doğduğunda en doğru hamleyi yapan kişi olur. Satrançta da hayatta da krizin hediyesi budur: direnenlere yeni bir perspektif kazandırmak ve bu perspektif, sıradan koşullarda asla çıkmaz.

Krizleri fırsata çevirmek için tahtanın bize söylediği beş temel ders vardır. Birincisi, panik en kötü hamledir. İkincisi, bazen fedasız yol yoktur; kısa vadeli kayıplar uzun vadeli kazançlara dönüşebilir. Üçüncüsü, rakibin yani sorunun zayıflığını görebilmek gerekir, çünkü kriz yalnızca sizi değil rakibi de açığa çıkarır. Dördüncüsü, zaman yönetimi şarttır; düşünerek oyalanmak fırsatları öldürür. Beşincisi, tahtayı yeniden okumayı bilmek gerekir. Eski plana inatla sarılmak oyunu kaybettirir. Yeni plana uyum sağlamak, fırsatı getirir.

Kriz tahtasında kaybettiğini sanan oyuncu, aslında yeni bir hamlenin eşiğindedir. Satrançla hayatın ortak dersi tam da budur: hiçbir oyun baştan sona güllük gülistanlık gitmez. Her oyuncu, eninde sonunda krizle karşılaşır. Mesele, kriz geldiğinde gözümüzü yalnızca yıkıma mı dikeceğimiz, yoksa altındaki fırsatı fark edebilecek kadar uyanık olup olmayacağımızdır. Gerçek ustalık, yıkımın altındaki kıvılcımı görmektir. Çünkü köşeye sıkışan insanın içinden çoğu zaman en yaratıcı, en cesur ve en kalıcı çözümler çıkar. Satranç tahtasında olduğu gibi, hayatta da kriz yalnızca felaket değil, aynı zamanda davettir: Kendini yeniden tanımlamaya, sınırlarını aşmaya, oyunu yeniden kurmaya bir davet... Ve belki de hayatın bize en acımasız görünen anlarında, en cömert hediyesi saklıdır: Fırsat.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 3 hamlede mat.

(Svidler, Peter-Le, Quang Liem)