Fatih Hoca ile satranç köşesi

Satranç tahtasında kaybeden oyuncunun içinde büyüyen o sessiz cümleyi hemen herkes bilir: “Ben daha iyiydim.” Çoğu zaman gerçekten de öyledir. Saatler boyunca rakibinden daha doğru düşünmüşsündür, daha iyi plan kurmuşsundur, oyunu daha derin anlamışsındır. Fakat tek bir an gelir; elin bir saniyeliğine titrer, zihnin yorulur, dikkatin dağılır ve bütün emek tahtanın üzerine devrilir. Rakibin maçı kazanır, puana yazılan isim o olur. Dışarıdan bakan herkes aynı şeyi görür: kazanan ve kaybeden. Gerçeğin kendisi ise çoğu zaman bu kadar basit değildir.

Modern dünya sonuçlara tapıyor. Kim kazandıysa onun haklı olduğuna inanılıyor. Kupayı kaldıran takım, seçimi kazanan siyasetçi, daha çok para kazanan insan, sınavdan yüksek not alan öğrenci… Başarı zamanla bir “haklılık belgesine” dönüşüyor. Kimse oyunun derinliğini değil, skoru konuşuyor. Satranç ise insanı bu düşüncenin ne kadar eksik olduğu gerçeğiyle yüzleştiriyor. Çünkü satranç dışarıdan göründüğü kadar matematiksel bir oyun değildir. Evet, kurallar nettir: Taşlar belli kurallarla hareket eder, tahta değişmez, fakat tahtanın başındaki insan değişir. Yorulur, korkar, panikler, heyecanlanır, dikkati dağılır. İşte tam burada oyuna görünmeyen bir taş dâhil olur: talih. Eski Romalılar buna Fortuna derdi. İnsan hayatını yöneten görünmez şans tanrıçası… Bazen en hazırlıklı insanı bile yere seren, bazen de hiç beklenmeyen birine kapıları açan o gizemli güç. İnsanlık yüzyıllardır adalet ile talih arasındaki savaşı anlamaya çalıştı. İçten içe hepimiz aynı şeye inanmak istiyoruz: “İyi olan kazansın.” Hayat ise çoğu zaman bu kadar romantik davranmıyor.

Bir turnuva salonunu dikkatlice izlediğinizde bunu çok net görürsünüz. Bir masada aylardır çalışan, disiplinli, düzenli bir çocuk oturur. Karşısında ise belki daha az çalışan fakat o gün daha sakin kalabilen başka bir çocuk vardır. İlk çocuk daha güçlü olabilir; daha fazla bilgiye, daha yüksek potansiyele sahip olabilir. Buna rağmen satranç sadece bilgi oyunu değildir. Baskıyı yönetme oyunudur. Zamanı yönetme oyunudur. Psikolojiyi yönetme oyunudur. Bazen en iyi oyuncu değil, o gün en az dağılan oyuncu kazanır. Hayat da bundan farklı değildir. Okulda en zeki çocuk her zaman en başarılı insan olmaz. İş hayatında en çok emek veren bazen en geride kalır. Çok çalışan insanlar yıllarca görünmezken bazıları doğru zamanda doğru yerde olduğu için hızla yükselir. İşte insanın içini kemiren o büyük soru burada doğar: “Hayat gerçekten adil mi?”

Belki de en büyük problemimiz, adaleti sonuçlarda aramamızdır. Çünkü sonuçlar çoğu zaman eksik hikâyeler anlatır. Satrançta kazanan oyuncunun son hamlesini görürüz, fakat kaybedenin maçtan önce yaşadığı korkuyu bilmeyiz. Başarılı öğrencinin notunu görürüz, fakat başarısız öğrencinin evindeki kaosu göremeyiz. İnsanların vardığı noktaları konuşuruz, ama yürüdükleri yollar çoğu zaman görünmez kalır. Toplumun en tehlikeli yanı da burada ortaya çıkar: Kazananları otomatik olarak üstün insanlara dönüştürmek. Oysa satranç tahtası çok acımasız bir gerçeği öğretir. Bazen kötü oynayıp kazanırsın, bazen mükemmele yakın oynayıp kaybedersin. Çünkü oyun sadece doğrulardan oluşmaz. Zamanlama, psikoloji, enerji yönetimi ve hata anındaki refleksler de işin içindedir. Bu gerçek ilk bakışta moral bozucu görünebilir. İnsan “Madem her şey adil değil, neden uğraşayım?” diye düşünebilir. Tam tersine, bu gerçek insanı olgunlaştırır. Satranç eğitiminin çocuklara verdiği en büyük derslerden biri tam olarak budur: Hayatın her zaman adil olmayacağını öğrenmek. Çok çalıştığı hâlde kaybedebileceğini görmek. Buna rağmen yeniden mücadele etmeyi sürdürebilmek. Çünkü gerçek dayanıklılık sürekli kazanmak değil, kaybetmeye rağmen oyunun içinde kalabilmektir. Aslında en tehlikeli insanlar hiç kaybetmeyenlerdir. Sürekli kazanan insan zamanla başarının sadece kendi üstünlüğünden kaynaklandığına inanmaya başlar. Şansı unuturlar. Tesadüfleri küçümserler. Hayatın kırılgan yapısını görmez hâle gelirler. İlk büyük yenilgide ise parçalanırlar.

Kaybetmiş insanlar daha derin düşünür. Daha dikkatli bakar. Daha fazla sorgular. Satrançta ağır yenilgiler yaşayan oyuncuların çoğu zaman daha iyi antrenörlere dönüşmesi tesadüf değildir. Çünkü acı, insana oyunun görünmeyen taraflarını öğretir. Belki de mesele “Kim daha iyi?” sorusu değildir. Asıl soru şudur: “Kim kaybetmeye rağmen gelişmeye devam edebiliyor?” Bir insanın gerçek seviyesi kazandığında değil, kaybettiğinde ortaya çıkar. Kazanmak egoyu büyütür, kaybetmek ise karakteri ortaya çıkarır. Satrançta da hayatta da insanın gerçek yüzü, işler kötü gittiğinde görünür. Bu yüzden artık skorlara eskisi kadar inanmıyorum. Bir çocuğun turnuvada kaç puan aldığıyla değil, kaybettiği maçtan sonra taşları nasıl topladığıyla ilgileniyorum. Çünkü bazen yenilen oyuncu, aslında hayatın en önemli dersini kazanmış olur.

Belki de satrancın insana verdiği en büyük eğitim budur: Dünyanın her zaman adil olmayacağını kabul etmek ve buna rağmen masadan kalkmadan mücadele etmeye devam etmek.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.