Fatih Hoca ile satranç köşesi

Satranç, ilk bakışta sadece bir oyundur: taşlar, kareler, hamleler... Fakat biraz derine bakıldığında insan ruhunun ve siyaset tarihinin en yalın sahnesi hâline gelir. Tahtanın sessizliği, aslında kurnazlıkların, stratejilerin, fedaların ve acımasız hesapların gürültüsünü gizler. Bu yüzden Machiavelli’nin satrançtan bahsettiğini hayal etmek hiç de güç değildir. Çünkü onun “Prens”te anlattığı güç, sadakat, ihanet ve iktidar ilişkileri, tahtadaki taşların kaderinde gizlenmiştir. Makyavelist düşünceyi özetlemek gerekirse: Amaç için her araç mubahtır. Bu bakış açısı satrançta da tanıdıktır. Kazanmak isteyen oyuncu çoğu zaman ahlaki kaygılardan sıyrılır. Oyun; fedaları, tuzakları, yanıltmaları meşru kabul eder. Burada kimin daha “iyi” olduğu değil, kimin daha “uyanık” olduğu belirleyicidir.

Machiavelli, halkı çoğu zaman yönetilen, yönlendirilen, hatta feda edilen bir güç olarak görür. Satrançtaki piyonlar da aynı kaderi paylaşır. Oyunun başında öne sürülür, alan açar, çoğu zaman göz göre göre rakibe verilirler. Onların fedası, büyük taşların özgürlüğü içindir. Bu, Makyavelist anlamda “kaçınılmaz bir gereklik”tir. Halkın, yani piyonların, büyük amaca hizmet etmekten başka seçeneği yoktur. Fakat işin ironisi, en küçük görülen unsurların oyunun kaderini değiştirebilmesidir. Köşeye sıkışan bir kralı mat eden tek piyon gibi, halk da zaman zaman tahtı yıkabilir. Hiçbir güç, en küçük unsuru küçümseme lüksüne sahip değildir.

Machiavelli’nin düşüncesinde kurnazlık, kaba kuvvetten kıymetlidir. Prens hem tilki hem aslan olmalıdır. İşte satrançta at, bu tilkinin rolünü üstlenir. L harfiyle ilerleyen at, kimsenin beklemediği bir anda oyunun akışını değiştirir. Düz yürüyen kalenin ya da çapraz giden filin dünyasında atın sürpriz zıplamaları, Machiavelli’nin “Hile olmadan kazanılmaz.” öğüdünü hatırlatır. At, gücün değil zekânın simgesidir. Rakip kaleyi ya da veziri sezebilir, ama çoğu kez atın sürprizine hazırlıksız yakalanır. İktidar da çoğu zaman tahmin edilmezliği ödüllendirir. Makyavelizm’in merkezinde iktidar vardır. Tahtanın en kudretli taşı olan vezir, bu mutlak gücün simgesidir. Tüm yönlere sınırsız hareket edebilme gücüyle vezir, neredeyse mutlak bir hâkimiyet kurar. Machiavelli’ye göre prens, gücü elinde tuttuğunda onu tereddütsüz göstermeli, sert olmalıdır. Vezir de öyledir: Alanı kontrol eder, tehditleri bastırır, rakibin planlarını bozar. Ama gücü büyüktür ve yanlış kullanıldığında hızla kaybedilir. Veziri erken oyuna sürmek çoğu kez felakettir. Machiavelli’nin uyarısı açıktır: “İktidarı elinde bulunduran sabırsız davranırsa kendi sonunu hazırlar.”

İlginçtir, satrançta amaç kralı korumaktır, ama kral neredeyse hareketsiz, zavallı bir taştır. Bu durum, hükümdarın gerçekte ne kadar savunmasız olduğunu hatırlatır. Prens, halkın sevgisine ve ordusunun sadakatine muhtaçtır; tek başına güçlü değildir. Kral da böyledir: Varlığı oyunun anlamıdır, ama gücü sınırlıdır. Bu, siyaset ile satranç arasındaki en sert benzerliği gösterir: Güç, sembollerde değil, onları ayakta tutan sistemdedir.

Satranç ile Makyavelizm yan yana düşünüldüğünde ilk ders, amacın önemidir. Çünkü satrançta bütün taşların ve hamlelerin tek hedefi vardır: Şah mat. Küçük zaferler, taş üstünlükleri değerlidir, ama asıl amaç yoksa anlamları kalmaz. Machiavelli’ye göre de prensin görevi devletin iktidarını korumaktır; yan kazanımlar tek başına değer taşımaz. Araçların meşruiyeti de önemlidir. Bir piyonun fedası, bir vezirin tuzağa çekilmesi ya da yanıltıcı bir hamle satrançta doğaldır; oyunun tabiatıdır. Machiavelli de siyaseti böyle görür: Devletin bekası söz konusuysa, yöntemin sert ya da yumuşak olması değil, işlevi belirleyicidir. Bununla birlikte küçüğün değeri asla unutulmamalıdır. Satrançta küçümsenen bir piyon, sonuna kadar yürüdüğünde vezire dönüşebilir. Bu, Machiavelli’nin “Halkı dikkate almazsan tahtın yıkılır.” uyarısıyla örtüşür. Küçük görülen unsurlar, doğru zamanda devrime dönüşebilir. Ayrıca satranç tahtası bize kurnazlığın gücünü gösterir. Kalenin sertliği ya da filin keskinliği karşısında atın beklenmedik zıplayışı çoğu kez oyunun seyrini belirler. Kurnazlık, kaba kuvvetten daha etkilidir. Machiavelli’nin “Prens hem tilki hem aslan olmalı!” sözü bu noktada tahtada hayat bulur.

Son olarak sabır ve zamanlama oyunun kritik derslerinden biridir. Vezir, en güçlü taştır, ama yanlış zamanda öne sürüldüğünde çabucak kaybedilir. İktidar da böyledir; aceleyle ortaya konan güç hızla erir. Machiavelli’nin öğüdü açıktır: Gücü korumak, sadece sahip olmakla değil, doğru anda kullanmakla mümkündür. Machiavelli’nin düşünceleri kimine acımasız, kimine gerçekçi gelir. Satranç da böyledir: Kimisi onu sanat, kimisi savaş olarak görür. Ama her iki dünya da aynı mesajı verir: Hayatta kazananlar, duygularıyla değil, stratejileriyle hareket edenlerdir. Elbette bu bakış, insanın vicdanını zorlar. Çünkü hepimiz oyunda adalet, dürüstlük, erdem görmek isteriz. Ama satranç bize soğuk bir gerçekle yüzleştirir: Tahta, erdemden çok zekâyı ödüllendirir. Machiavelli’nin “Prens”i de aynı hakikati fısıldar ve belki de asıl soru şudur: Bizler tahtanın sessiz prensleri mi olacağız, yoksa taşların sürüklendiği rüzgâr mı?

Günün Bulmacası

Siyah oynar, 3 hamlede mat.

(Rapport, Richard-Dominguez Perez)