Fatih Hoca ile satranç köşesi

Bir çocuğa ilk öğretilen şey, çoğu zaman bir bilgi değil bir sınırdır. Nasıl davranması gerektiği, nerede durması gerektiği, neyi yapıp neyi yapamayacağı… Bu sınırlar çoğu zaman sevgiyle çizilir, ama zamanla görünmez duvarlara dönüşür. İnsan büyüdükçe o duvarların içinde yaşamayı öğrenir. Bir süre sonra da o duvarların varlığını sorgulamayı bırakır. Satranç dünyası da uzun yıllar boyunca böyle görünmez sınırlarla çevriliydi. Tahta aynıydı, taşlar aynıydı, kurallar değişmiyordu, ama oyuncular arasında sessiz bir ayrım vardı. Erkekler oyunun merkezinde, kadınlar ise ayrı bir yerde konumlandırılıyordu. Bu durum o kadar normal kabul edilmişti ki kimse gerçekten nedenini sorgulamıyordu.

Judit Polgar, bu düzenin içine doğdu, ama o düzenin içinde kalmayı kabul etmedi. Daha küçük yaşlarda kendisine çizilen yolun dışında bir yol olduğunu fark etti. Çoğu kişi onun kadınlar kategorisinde ilerlemesini beklerken o doğrudan en güçlü oyuncuların karşısına çıkmayı seçti. Bu sadece bir tercih değil, aynı zamanda bir duruştu. Bu hikâyede asıl dikkat çekici olan nokta ise çoğu zaman gözden kaçar. Bir çocuk sınırları yıkmayı tek başına öğrenmez. Önce o sınırların gerçek olmadığını görmesi gerekir. Bu farkındalık genellikle çocuğun yetiştiği ortamda şekillenir. İşte tam bu noktada babası devreye girer: László Polgár.

László Polgár klasik bir baba değildi. Çocukların doğuştan dâhi olmadığını doğru bir eğitimle olağanüstü hâle gelebileceğini savunan bir eğitimciydi. Bu düşünce, çocuğun kaderinin sabit olmadığını kabul etmek anlamına gelir. Aynı zamanda ebeveyne büyük bir sorumluluk yükler. Çünkü çocuğun gelişimi artık tesadüflere değil, bilinçli tercihlere bağlıdır. Bu yaklaşım yalnızca teori olarak kalmadı. Kendi çocukları üzerinde sistemli bir şekilde uygulandı. Judit’in ablası Susan Polgar ve diğer ablası Sofia Polgar da aynı anlayışla yetiştirildi. Üç kardeşin de dünya çapında başarı elde etmesi, bu yaklaşımın rastlantı olmadığını açıkça gösterir. Ortada güçlü bir vizyon, tutarlı bir eğitim ve bilinçli bir ebeveynlik vardır. Birçok baba çocuğunu korumak ister. Riskten uzak tutar. “Yapma, zor, olmaz!” diyerek aslında iyi niyetle sınır çizer. Bu yaklaşım kısa vadede güvenli görünür. Uzun vadede ise çocuğun deneme cesaretini zayıflatır. László Polgár bu noktada farklı bir yol izledi. Çocuklarını hayata karşı korumak yerine, hayata hazırladı. Bu yüzden Judit Polgar yalnızca yetenekli bir oyuncu olmadı. Aynı zamanda farklı düşünebilen bir birey hâline geldi. Onun satranç tarzı da bu zihniyetin bir yansımasıydı. Güvenli hamlelerle yetinmedi; risk aldı, saldırdı, oyunun merkezinde kalmayı tercih etti. Çünkü ona öğretilen şey netti: Sınırlar çoğu zaman gerçek değildir, sadece başkalarının inandığı çizgilerdir. Zamanla en güçlü büyükustalarla karşı karşıya geldi. Satranç tarihinin en baskın isimlerinden biri olan Garry Kasparov ile oynadığı oyunlar, yalnızca sportif bir mücadele değil, aynı zamanda bir zihniyet karşılaşmasıydı. Bir tarafta alışılmış düzenin temsilcisi, diğer tarafta o düzeni sorgulayan bir oyuncu vardı.

İnsanların büyük bir kısmı hayatını kendisine çizilen sınırlar içinde geçirir. Çünkü sınırları zorlamak belirsizlik içerir; başarısız olma ihtimali vardır, eleştirilme ihtimali vardır. Alışılmış düzenin dışına çıkmak cesaret ister. Bu cesaret çoğu zaman çevreden değil, aileden beslenir. Bir çocuk dünyayı ilk olarak ailesinin gözlerinden görür. O gözlerde korku varsa çocuk da temkinli olur. O gözlerde güven varsa çocuk denemeye daha açık hâle gelir. Bu yüzden ebeveynin yaklaşımı, çocuğun iç dünyasını doğrudan şekillendirir. Çocuğa sürekli ne yapması gerektiğini söylemek kolaydır. Onun yerine denemesi için alan açmak zordur. Çünkü bu durumda kontrol azalır. Sonuç garanti değildir, hata ihtimali vardır. Ancak gelişim tam da bu belirsizlik içinde ortaya çıkar.

László Polgár’ın yaptığı şey, çocuklarına hazır yollar sunmak değildi. Onlara kendi yollarını bulabilecekleri bir zemin hazırlamaktı. Bu yaklaşım, yalnızca satrançta değil, hayatta da karşılığını buldu. Bugün birçok ebeveyn çocuklarının başarılı olmasını ister. Ancak başarıyı çoğu zaman güvenli seçimlerle ilişkilendirir. Oysa gerçek gelişim, çoğu zaman konfor alanının dışında gerçekleşir. Sürekli yönlendirilen bir çocuk, bir süre sonra kendi kararlarını vermekte zorlanır. Desteklenen bir çocuk ise zamanla kendi yolunu çizmeyi öğrenir.

Satranç tahtasında her taş oyuna belirli bir yerden başlar. Oyunun nasıl biteceğini başlangıç değil, yapılan hamleler belirler. Hayatta da durum farklı değildir. Bir çocuğun nereden başladığı değil, ona nasıl bir yol gösterildiği önemlidir. Bazen en güçlü hamle bir taşı ileri sürmek değildir. Bazen en güçlü hamle, bir çocuğun önündeki görünmez sınırları kaldırmaktır.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.