Fatih Hoca ile satranç köşesi

Bazı oyunlar tahtada oynanır, bazılarıysa zihinde… Ama en zoru, zamanla oynananıdır. Satrançta zamanı kontrol etmek, tahtadaki taşları kontrol etmekten bazen daha önemlidir. Çünkü zamanı kaybederseniz her şeyi kaybedebilirsiniz. İyi bir konum, harika bir strateji ya da ezber bozan bir kombinasyon… Bunların hepsi zaman doğru kullanıldığında işe yarar. Zaman sıkıştığında ise taşlar ağırlaşır, düşünceler bulanır, eller titrer. Zaman sıkışması, satrancın en acımasız yüzüdür. Rakibinizle değil, saniyelerle savaşmaya başlarsınız.

Bir satranç salonunu hayal edin. Tahtaya eğilmiş oyuncular, sessizliği delen saat tıklamaları, kalemlerin kâğıda sürtünüşü… Ama en çok da o uğursuz “zaman bitmek üzere” sinyali. Gözler hızla tahtada dolaşır, el bir kareye uzanır, geri çekilir, sonra başka bir hamleye yönelir… Bu anlar, zihinsel bir yangının ortasıdır. İşte bu yüzden zaman sıkışması sadece saatle değil, stresle, tereddütle, endişeyle yapılan bir savaştır.

Shakhriyar Mamedyarov’un 2005 Bakü Turnuvası’ndaki oyununu hatırlayalım. Tam kazanç konumundayken zamanla yarışırken bir matı göremedi ve oyun beraberlikle sonuçlandı. Konumlar kazandırır, ama saat kaybettirir. Vladimir Kramnik bir konuşmasında şöyle demişti: “En doğru hamleleri bulmak kolaydır. Zor olan onları zaman baskısı altında bulmaktır.” Kramnik’in bu sözü, satrançta zihinsel berraklığın zamanla doğrudan ilişkili olduğunu gözler önüne seriyor. Zaman azaldıkça mantık bulanır, sezgi ön plana çıkar. Zaman sıkışması çoğu zaman fiziksel değil, zihinsel bir sorundur. Oyuncular yeterince hamle yapabilir, ama düşünceler arasında kaybolurlar. Her olasılığı incelemek isterler, ancak zaman buna izin vermez. Bu yüzden zaman sıkışması, aslında kararsızlığın ve mükemmeliyetçiliğin bir cezasıdır. “En iyiyi bulacağım” derken en kötüyü yaşarsınız. Çünkü zaman sizi beklemez. Yine de bazı oyuncular bu kaotik anlarda parlamayı başarır. Mikhail Tal, zaman sıkışmasını adeta sanata dönüştüren ustalardandı. Oyunun sonlarına doğru, zaman tükenirken yaptığı saldırgan hamlelerle rakiplerini savunmasız yakalardı. O anlarda Tal'ın tahtada değil, rüyasında oynar gibi hareket ettiğini söyleyenler bile olmuştur. O, bu durumu şöyle tanımlamıştı: “Zaman baskısı mı? O, oyunun ruhudur. Düşünmeye zamanın kalmadığında kalbinle oynarsın.” Ancak herkes Tal gibi oynayamaz. Herkesin içgüdüleri o kadar keskin değildir. Kimi oyuncular da zaman sıkışmasında çöker, tıkanır, elleriyle kaybı hızlandırır.

Aslında satrançtaki zaman sıkışması, hayatın birebir yansımasıdır. Yetiştirilecek işler, alınacak kararlar, sınavlar, seçimler… Günlerce düşünmek istediğimiz bir kararın bazen birkaç dakika içinde verilmesi gerekir ve o anda hazırlanmadıysak kaybetmemiz kaçınılmaz olur. Bir kariyer değişikliği, ani bir kriz yönetimi, belki de bir ilişkide dönüm noktası… Hepsi zamanla sınırlıdır. Ne kadar düşünmek istesek de bazen saniyeler içinde karar veririz. Tıpkı satrançta olduğu gibi, hayatta da "vaktim var" dediğimiz her an, zamanı aslında tüketiyoruzdur. Zamanı doğru yönetemeyen bir oyuncu, harika pozisyonlarda bile kaybeder. Hayatta da aynısı olur. Doğru yerde, yanlış zamanda verilen kararlar yıllarca pişmanlık doğurabilir.

Zaman sıkışmasının üç temel düşmanı vardır: Kararsızlık, panik ve mükemmeliyetçilik. Her ihtimali tek tek düşünmek istemek, süreci tıkar. Zaman azaldıkça panik başlar, zihnin kontrolü kaybolur. En tehlikelisi ise, en iyiyi ararken yapılabilecek iyiyi bile kaçırmaktır. Bu üçü birleştiğinde zaman sadece tükenmez, zihni de felç eder. Bu duruma karşı üç güçlü silahınız olabilir: Hazırlık, antrenman ve sakinlik. Oyunun açılış safhalarını iyi bilmek, saatten tasarruf sağlar. Hazırlıklı olan oyuncu zaman sıkışmasına girmeden derin pozisyonlara ulaşır. Hızlı zaman kontrolüyle (blitz, rapid) oynamak zaman baskısına alışmayı sağlar. Bu alıştırmalar hem refleksleri hem de sezgiyi güçlendirir. Bu durumda en önemlisi, zor anlarda nefes almak, düşünmeyi durdurmak yerine sadeliğe yönelmek… Gereksiz hesaplardan kaçınmak, karmaşadan çıkmanın ilk adımıdır.

Bu yazının asıl amacı, size bir şey öğretmekten çok, size bir şey hissettirmek. Zamanla başa çıkamayan bir oyuncu, en büyük zaferlerin eşiğinden dönebilir. Tıpkı hayatta olduğu gibi… Hayat ve satranç aynı soruyu sorar: “Zamanı mı yönetiyorsun, yoksa zaman seni mi yönetiyor?” Zaman sıkışmasından kurtulmak için önce kendini tanımalı insan. Ne zaman paniklediğini ne zaman hızlandığını ne zaman durması gerektiğini… Zamanı kazanmak, kendini kazanmakla başlar. Unutma; bazen tek bir saniye, oyunu kazandırır. Bazen tek bir karar, hayatını değiştirir. Bazen… Sadece sakin kalmak, en büyük zaferdir!

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 3 hamlede mat.

(Jones, Gawain C. B.-Gallagher, Joseph G.)