Fatih Hoca ile satranç köşesi

Turnuva salonlarının kendine özgü bir sessizliği vardır. Yüzlerce insan aynı salondadır, ama neredeyse kimse konuşmaz. Saatlerin tik tak sesi, taşların tahtaya değdiğinde çıkardığı küçük tıkırtılar ve bazen duyulan derin bir nefes… Oyunlar sessizce ilerler. Bir masada iki çocuk oturur; tahtaya eğilmişlerdir, konum fena değildir, hatta beyaz taşlarla oynayan çocuk küçük bir avantaj yakalamıştır. Taşları aktiftir, merkezi güçlüdür. Birkaç doğru hamleyle oyunu kazanabilecek durumdadır, ama beklenmedik bir şey olur. Çocuk risk almaz; taş değişir, konumu sadeleştirir, oyunu yavaşlatır. Bir süre sonra fark edersiniz ki bu çocuk kazanmaya çalışmıyordur. Sadece kaybetmemeye çalışıyordur. Bu durum çoğu zaman teknik bir eksiklik değildir. Açılış bilgisiyle ya da taktik çalışmalarıyla açıklanamaz. Çünkü o çocuk aslında ne yapması gerektiğini biliyordur, fakat yine de o hamleyi yapmaz. İşte tam burada satrancın görünmeyen tarafı ortaya çıkar. Sorunun kökü çoğu zaman tahtanın üzerinde değil, tahtanın dışında başlar: beklenti.

Satranç bireysel bir spor gibi görünür. Tahtada iki oyuncu vardır ve sonuç onların kararlarına bağlıdır. Ama gerçekte satranç çoğu zaman görünmeyen bir üçüncü oyuncuyla oynanır: beklenti. Bazı çocuklar satranç tahtasına yalnız oturmaz. Onlarla birlikte görünmeyen bir ses de gelir: “Dikkatli oyna!”, “Hata yapma!”, “Kaybetme!” Bu sözler çoğu zaman kötü niyetle söylenmez. Aileler çocuklarının başarılı olmasını ister, onları motive etmeye çalışır. Ancak bazen farkında olmadan bu destek, çocuğun zihninde bir baskıya dönüşür. Çünkü çocuklar yetişkinlerin düşündüğünden çok daha hassas bir radar taşır. Söylenmeyen duyguları bile hissederler.

Bir turnuva sonrasında sorulan basit bir soru bile oyunun anlamını değiştirebilir: “Kazandın mı?” Bu soru masum görünür, ama tekrarlandıkça satrancın anlamı değişir. Oyun öğrenilecek bir alan olmaktan çıkar ve değerlendirilmesi gereken bir sınava dönüşür. Sonuç sürecin önüne geçer. Sonuç önemli olduğunda risk tehlikeli hâle gelir. İşte o zaman satranç tahtasında ilginç bir değişim yaşanır. Çocuk daha güvenli hamleler yapmaya başlar. Taş değişir, konumu sadeleştirir, karmaşık pozisyonlardan uzak durur. Çünkü karmaşa hata doğurabilir. Hata ise kayıp demektir. Bu yüzden bazı çocuklar potansiyellerinin altında oynar. Bir konumda yaratıcı bir fikir bulabilecek kapasiteye sahiptirler, ama onu denemezler. Çünkü başarısız olursa oyunu kaybedebilirler. Bu ihtimal bile hamle yapmalarını engeller. Tahtanın başında düşündükleri şey artık konum değil, sonuçtur. Oysa satranç gelişimi tam tersine çalışır.

Satranç öğrenmenin en hızlı yolu ise hata yapmaktır. Bir oyuncu yeni fikirler dener. Bazıları başarısız olur, bazıları işe yarar, ama her deneme zihni biraz daha genişletir. Satranç tahtası küçük bir laboratuvar gibidir; oyuncu fikirlerini test eder, sonuçlarını görür ve yeniden dener. Risk almadan gelişim mümkün değildir. Bu yüzden satranç tarihinde yaratıcı oyuncuların ortak bir özelliği vardır, hata yapmaktan korkmazlar. Çünkü cesur hamleler bazen kaybettirir, ama çoğu zaman öğretir. Garip olan şudur ki en cesur hamleleri yapan çocuklar genellikle en rahat çocuklardır. Çünkü onlar oyunun sonucundan çok oyunun kendisiyle ilgilenir. Kazanmak isterler elbette, ama kaybetmenin dünyanın sonu olmadığını bilirler. Bunun tersi ise farklı bir tablo ortaya çıkarır. Baskı altındaki çocuklar ya aşırı temkinli oynar ya da sabırsızlaşır. Çünkü beklenti oyunu düşünmek yerine sonucu düşünmelerine neden olur. Her iki durumda da oyun kalitesi düşer. Bu yüzden satranç eğitiminde bazen en önemli çalışma tahtada değil, tahtanın dışında yapılır. Ailelere anlatılması gereken en önemli şey şudur: Satranç bir sonuç oyunu değil, bir gelişim oyunudur.

Bir çocuk bugün bir turnuva kaybedebilir, ama doğru düşünmeyi öğreniyorsa aslında ilerliyordur. Çünkü satrançta gerçek gelişim çoğu zaman görünmez bir şekilde gerçekleşir; bir analiz sırasında, bir hatanın fark edildiği anda ya da bir planın ilk kez anlaşıldığı anlarda. Bu anlar kupa kazandırmaz, ama oyuncu kazandırır. Bu yüzden turnuva sonrasında sorulabilecek en güçlü soru şudur: “Oyunda ne öğrendin?” Bu soru çocuğun zihnini sonuçtan sürece çevirir. Ve çocuk zamanla şunu fark eder: Satranç sadece kazanılan oyunlardan ibaret değildir.

Satranç düşünmeyi, hata yapmayı ve yeniden denemeyi öğretir. Ama belki de en önemlisi korkmadan hamle yapmayı öğretir. Çünkü bir satranç oyuncusunun gerçek gücü yalnızca bildiği hamlelerde değil, o hamleleri oynama cesaretinde saklıdır. Çoğu zaman bu cesaret tahtada değil, evde başlar.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.