Fatih Hoca ile satranç köşesi

İnsanlar satrancı çoğu zaman yanlış yerinden anlamaya çalışır. Tahtaya bakan biri ilk olarak taşları görür: piyonlar, atlar, filler, kaleler… Oysa satranç yalnızca taşlardan ibaret değildir. Asıl oyun oyuncunun zihninde oynanır. Hesaplar, ihtimaller, sezgiler, korkular ve cesaret aynı anda hareket eder. Bu yüzden satranç bir oyundan çok düşünme disiplinidir. Belki de bu yüzden satranç ile hayat arasında kurulan benzetmeler hiç eskimez. Çünkü insan hayatı da çoğu zaman bir satranç oyunu gibi ilerler: Planlar yapılır, hamleler hesaplanır, beklenmedik durumlar ortaya çıkar ve sonunda herkes kendi kararlarının sonucuyla yüzleşir.

Satrançta oyuncuların ilk öğrendiği şey açılışlardır. Açılış, oyunun ilk hamlelerini belirleyen bir rehber gibidir. İspanyol Açılışı, Sicilya Savunması, Fransız Savunması… Her biri yıllarca analiz edilmiş, ustalar tarafından oynanmış ve sayfalarca teoriyle desteklenmiştir. Bir oyuncu bu açılışları öğrenir, ezberler ve oyuna başladığında kendini daha güvende hisseder. Çünkü bilinen yollar insanın zihnini rahatlatır. Tanıdık bir açılış, oyuncuya kontrol hissi verir. Ama satrançta değişmeyen bir gerçek vardır: Hiçbir açılış sonsuza kadar sürmez. Bir noktadan sonra teori biter, ezber biter, kitap biter… İşte o an oyuncu yalnız kalır. Tahtada hâlâ taşlar vardır, ama artık hangi hamlenin doğru olduğunu söyleyen bir kitap yoktur. Kararı oyuncunun kendisi vermek zorundadır. İşte satrancın gerçek başladığı yer tam da burasıdır. Hayat da tam olarak böyledir. İnsanlar hayatın başında kendilerine verilen açılışlarla büyür. Aileler, öğretmenler, toplum… Herkes insana bir yol öğretir. Nasıl konuşulacağı, nasıl davranılacağı, hangi yolu izlemenin doğru olduğu anlatılır. Çocukluk ve gençlik yılları çoğu zaman bu hazır hamlelerin içinde geçer. İnsan kendisine öğretilen planları uygulayarak ilerler, fakat bir gün hayatın teorisi biter. İnsan beklemediği bir durumla karşılaşır, bir karar vermek zorunda kalır, bir yol ayrımına gelir. O anda kimse ona hangi hamleyi oynaması gerektiğini söyleyemez. Çünkü hayatın o pozisyonu daha önce hiçbir kitapta yazılmamıştır. İşte o an insan gerçekten kendi oyununu oynamaya başlar. Satranç ustaları bu anı iyi bilir. Bir oyuncunun gücü yalnızca bildiği açılışlarla ölçülmez. Asıl güç bilinmeyen pozisyonlarda ortaya çıkar. Çünkü satrançta ustalık ezberde değil, düşünme yeteneğinde saklıdır. Bir oyuncu teoriden çıktıktan sonra doğru fikirleri bulabiliyorsa işte o zaman gerçek bir oyuncu olduğunu gösterir. Bir insanın değeri yalnızca öğrendikleriyle ölçülmez. Asıl değer, karşısına çıkan beklenmedik durumlarda nasıl düşündüğünde ortaya çıkar. Çünkü hayat planlanmış bir açılış değildir. Hayat çoğu zaman karmaşık bir orta oyun gibidir; dengeler hızla değişir, hesaplar yeniden yapılır. Bu yüzden hayatta en büyük yanılgı her şeyin önceden planlanabileceğini düşünmektir. Bazı insanlar hayatı bir açılış kitabı gibi yaşamaya çalışır. Güvenli yolları seçer, tanıdık hamlelerin dışına çıkmaktan kaçınır. Oysa satranç ustaları bilir ki, bazen en iyi hamle daha önce hiç oynanmamış olandır. Satranç tarihinde birçok unutulmaz oyun, teorinin bittiği yerde doğmuştur. Bir oyuncu tahtaya bakar, alışılmış planları bir kenara bırakır ve sezgilerine güvenir. Belki risk alır, belki bir fedaya karar verir, belki de kimsenin düşünmediği bir hamle yapar. İşte o an satranç yalnızca hesap değil, aynı zamanda yaratıcılık haline gelir. Hayat da benzer şekilde ilerler. İnsan çoğu zaman kesin bir doğru arar. Oysa çoğu durumda yalnızca tercih yapılması gerekir. Bazen en doğru hamle, cesaretle oynanan hamledir. Satranç oyuncusu ne kadar düşünürse düşünsün, sonunda taşına dokunmak zorundadır. Zaman ilerler ve karar vermek kaçınılmaz hâle gelir. Hayat da aynı kuralı hatırlatır: Beklemek bir strateji değildir. İnsan bazen yanlış yapmaktan korktuğu için hareketsiz kalır. Oysa hiçbir hamle yapmamak, çoğu zaman en büyük hatadır. Çünkü ilerleme ancak hareketle mümkündür.

Satranç bize önemli bir gerçeği daha öğretir: Mükemmel hamle çoğu zaman yoktur. Çoğu pozisyonda yalnızca daha iyi ve daha kötü seçenekler vardır. Usta oyuncuların farkı hatasız oynamaları değildir. Onlar da hata yapar, fakat hatalarından sonra oyuna devam etmeyi bilirler. Belki de satrancın hayata verdiği en sade derslerden biri de şudur: İnsan kendi oyununu başkasının hamleleriyle kazanamaz. Bir noktadan sonra herkes tahtaya bakar, düşünür ve kendi hamlesini oynar. Çünkü hayatın en önemli anları, kitapların sustuğu ve insanın kendi kararını verdiği o sessiz anlarda başlar.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.