Fatih Hoca ile satranç köşesi

14. yüzyılın kadim göğü altında, Semerkant’ın gümüş kubbeli sarayında yankılanan taşların sesi, sadece bir oyunun değil, bir imparatorun iç dünyasının da şahidiydi. Timur, büyük hükümdar… Demir Yumruk… Her seferinden zaferle dönen, yeryüzünün en korkulan komutanlarından biri… Ama o gün sarayında sessizlik vardı. Ne kılıç şakırtısı ne at nalı sesi… Sadece bir satranç tahtasının başında iki çift göz karşı karşıyaydı. Timur’un karşısında bu kez bir vezir değil, bir düşman komutanı değil… Bir derviş oturuyordu. Sade giysileri, nasırlı elleri, ama gözlerinde derin bir bilgelik vardı. Timur, yüce makamından dervişe meydan okudu. “Gel!” dedi, “Bakalım taht üstünde de yenecek misin beni?” Derviş sessizce oturdu. Taşlar dizildi. Eller hamle yaptı. Zaman aktı… Derviş sade, ama öyle derin oynuyordu ki Timur ilk kez tahtta kendini bu kadar huzursuz hissetti. Sonunda derviş, kimseye ders verir gibi değil, ama adeta bir sır verir gibi, tahtın ortasında bir mat kurdu. Timur dondu kaldı. Sonra derviş başını eğdi, “Zafer bazen geri çekilmeyi bilmektir, hükümdarım.” dedi ve tahtı sessizce terk etti.

İşte o gün Timur, tarihe geçen sözünü fısıldadı kendi içinden: “Her oyunun sonunda geriye sadece karakter kalır.” Bu basit gibi görünen oyun, aslında Timur için çok daha fazlasıydı. O, satrancı sadece taşlarla değil, aynı zamanda taht oyunlarıyla, stratejik hamlelerle, tıpkı bir seferi yönetir gibi oynardı. Açılışta, genelde merkez kontrolü onun en çok önem verdiği ilk adımdı. Ordularını da tıpkı e4 ve d4 gibi merkeze sürerdi. Hızlı ve saldırgan... Ama derviş farklı oynuyordu. Hipermodern bir yaklaşımı vardı. Alanı doğrudan işgal etmiyor, Timur’un ilerlemesine izin veriyor, ama geri hatlardan denetliyordu. Tıpkı günümüz ustalarından Mikhail Botvinnik’in anlayışı gibi. Merkezde egemenlik kurmadan, merkezdeki egemenliği çökerten bir akıl vardı dervişte. Orta oyunda Timur, klasik bir çift fil üstünlüğü arayışına girdi. Oyunun geometrisini kendi lehine kullanmak istiyordu. Fakat dervişin taşları o kadar uyumlu çalışıyordu ki, Timur’un taşları birer birer birbirinden uzaklaştı. Koordinasyon kaybı, büyük bir ordunun en tehlikeli anıdır. Tıpkı satrançta olduğu gibi, siyasette de…

Derviş, bir noktada feda yaptı. Ufak bir taşını, belki bir piyonu, sıradan görünen bir hamlede feda etti. Timur gülümsedi. “İlk hata.” diye düşündü. Ama o hamle aslında bir kombinasyonun başlangıcıydı. Birkaç hamle sonra Timur kendini bir geçit matı içinde buldu. Veziri sıkışmış, şahı savunmasız kalmıştı. Tıpkı gerçek hayatta kibirli komutanların kuşatma altında kalışı gibi. Dervişin satranç tahtasında yaptığı, tarihte José Raúl Capablanca’nın ustalığını andırıyordu. Basit görünen hamlelerin arkasında derin bir matematik, büyük bir sadelik… Tıpkı dervişin hâli gibi… Timur belki tahtta yenildi ama orada bir şey kazandı: Gerçek zaferin ne olduğunu. Bazen hayatta, tıpkı satrançta olduğu gibi, kazanmakla galip gelmek aynı şey değildir. Tahtı kazanırsın, ama saygıyı yitirirsin. Taşları ele geçirirsin, ama kalbini kaybedersin. Ya da tam tersine, bir oyunu kaybedersin, ama hayatına bir hakikat doğar.

Cengiz Han, “Bir fedayla imparatorluğu bırakmak gerekebilir.” demişti. Timur bunu o gün anladı. Dervişin basit bir matı, onun içindeki kibri kırdı. O günden sonra, sarayda oyun oynandığında taşlar sessizce dizildi. Timur, rakibini artık sadece taht üstünde değil, zihninde de anlamaya çalıştı. Çünkü büyük liderlik, bazen en güçlü olmak değil, gerektiğinde geri çekilebilmekte gizlidir. O yüzden bazı ustalar, kazanabileceği oyunu bile beraberliğe razı olur. Çünkü bazı kazanımlar, sadece taşlarındır; ama bazı vazgeçişler, insanlığın içindedir.

Satranç bitince şah ve piyon, diğer taşlar aynı torbaya konur, renkler karışır, unvanlar anlamını yitirir. Ama oyun nasıl oynandıysa, o kalır ve geriye bir tek şey kalır: karakter…

Bir oyunu nasıl oynadığın, hayatı nasıl yaşadığını gösterir. Rakibe nasıl baktığın, taşına nasıl davrandığın, kaybedince yüzünün rengi… Hepsi, insanın gerçek şahını ortaya çıkarır. Timur, dervişten sonra tahtı sadece kazanmak için değil, anlamak için de kullandı. Çünkü öğrendi ki, her oyunun sonunda galip değil, doğru kalan kazanır. İşte bu yüzden ister sarayda ol ister sokakta ister tahtta ister masada…Hayatta da satrançta da önemli olan galip olmak değil, onurlu oynamaktır ve belki de en büyük zafer, insanın kendi nefsini mat etmesidir…

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 3 hamlede mat.

(Malakhov, V.-Khairullin, Ildar)