Fatih Hoca ile satranç köşesi

Satranç tahtasında piyonların geri vitesi yoktur; geriye doğru adım atamayan tek taş grubudur onlar. Attıkları her adım, sadece önlerindeki kareleri fethetmekle kalmaz; arkalarında bir daha asla geri dönüp koruyamayacakları, telafisi imkânsız boşluklar bırakır. Stratejide biz buna zayıf kareler deriz. Bir piyon çok hevesle, arkasını ve yanlarını düşünmeden ileri fırladığında, onun sağındaki ve solundaki kareler artık hiçbir piyon dostu tarafından savunulamaz hale gelir. O kare, artık tahtada kalıcı bir "delik"tir. Usta bir rakip, o deliği gördüğü an oraya sızar; genellikle bir atını veya filini o zayıf kareye kalıcı olarak yerleştirir. Artık o taş, konumunuzun kalbine saplanmış bir hançer gibidir. Ne yaparsanız yapın, onu oradan kolay kolay söküp atamazsınız. Çünkü orası artık sizin değil, zayıflığınızı avantaja çeviren rakibinizin karargâhıdır.

İnsan karakteri de tıpkı o 64 karelik satranç tahtası gibi adım adım şekillenir. Çocukluk dönemi, hayat piyonlarımızın en hızlı, en aceleci ve en fütursuzca ileri atıldığı kritik zaman dilimidir. Büyürüz, kararlar alırız veya bizim adımıza bazı radikal kararlar alınır. Ancak bazen o çocukluk piyonları öyle hatalı ilerler ya da öyle kontrolsüz darbeler alır ki, arkalarında derin travmalar, sevgisizlikler, duygusal ihmaller veya sarsıcı yenilgiler bırakır. İşte bu izler, karakterimizin mimarisinde kalıcı, bir daha kapanmayan "zayıf kareler" oluşturur. Pedagoji dünyası ve geleneksel eğitim ekolleri uzun yıllar boyunca ebeveynlerin ve öğretmenlerin kulağına hep aynı şeyi fısıldadı: "Bu zayıf kareleri hemen yamayın. Çocuğun bu eksikliğini ne pahasına olursa olsun kapatın, orayı tamir edin." Toplum, çocukların hiçbir zayıflığı, hiçbir kırılganlığı olmaması gerektiğine inandırıldı. Kusursuz çocuk, pürüzsüz karakter illüzyonuna tapındık. Oysa gerçek satranç tahtası bize çok daha gerçekçi ve sarsıcı bir hayat dersi verir: İlerleyen bir piyonu asla geriye çekemezsiniz. Tahtada bir kez oluşan stratejik bir zayıf kareyi, bir daha asla eski pürüzsüz hâline getiremezsiniz.

Çocuklukta anne ya da babadan alınamayan o derin yara, ne kadar başarılı olunursa olunsun bir türlü görülmeyen o takdir, okul sıralarında maruz kalınan o acımasız akran zorbalığı ya da hayatın ilk yıllarında yaşanan o büyük özgüven kırılması... Bunların hepsi karakterimizde açılmış birer zayıf karedir ve orada kalırlar. Yetişkinlik hayatı başladığında, hayatın sert şubeleri tıpkı usta ve soğukkanlı bir satranç oyuncusu gibi o zayıf kareleri uzaktan hemen fark eder. Kronik kaygılar, geçmeyen yetersizlik hisleri, hastalıklı onaylanma ihtiyaçları veya kontrol edilemeyen öfke nöbetleri gelir ve karakterimizdeki o zayıf karelere yerleşir. Oraya yerleşen bu gölgeleri, sadece "pozitif düşünerek" veya yokmuş gibi davranarak yerinden oynatamazsınız. Peki, çare ne? Maç kötü gidiyor diye tahtayı tamamen devirmek, hayata küsmek mi? Elbette hayır. Eğitimin ve modern rehberliğin asıl görevi, çocuklara ve gençlere o zayıf kareleri "yok saymayı" ya da sahte bir macunla yamamayı öğretmek değildir. Asıl pedagojik maharet, oraya yerleşecek tehditlerle nasıl bir arada yaşanacağını, o zayıf kareye rağmen bu hayat maçının nasıl kazanılacağını göstermektir. Eksikliklerle mücadele etmek yerine, o eksikliklerin varlığını stratejinin bir parçası haline getirmektir.

Dünya satranç tarihindeki büyük ustalar, kendi konumlarında kaçınılmaz bir zayıf kare oluştuğunda asla paniklemezler. O karenin zayıflığını rasyonel bir şekilde kabul ederler. Planlarını o deliği saklamaya ya da orayı çaresizce savunmaya çalışarak kurmazlar. Tam aksine, tahtanın diğer tarafında tamamen farklı bir kanatta karşı bir atak, yani bir karşı oyun başlatırlar. Rakibin kuvvetli bir atı o zayıf kareye mi yerleşti? Varsın otursun. Usta oyuncu, kendi kalelerini açık dikey hatlara getirir, diğer kanattan amansız bir atağa kalkar. Rakibi kendi derdine düşürecek öyle büyük fırtınalar koparır ki, rakip oyuncu elindeki o zayıf kare avantajını kullanacak ne bir zaman ne de bir enerji bulabilir. Güç dengesi, defoları gizleyerek değil, diğer kaynakları maksimum verimle harekete geçirerek kurulur.

Unutmayalım; satrançta da gerçek hayatta da mükemmel, steril ve pürüzsüz konumlar tek başına zafer getirmez. Zafer; kendi eksiklerini, zaaflarını ve zayıf karelerini çok iyi bilip o eksiklerin etrafından en zekice, en yaratıcı ve en cesur şekilde dolaşarak şah matı yapabilenlerin olur. Önemli olan deliksiz bir tahtaya sahip olmak değil, tahtadaki deliklere rağmen oyunu bir sanat eserine dönüştürebilmektedir.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 2 hamlede mat eder.