Fatih Hoca ile satranç köşesi

Satrançta bazı piyonlar vardır ki, rakip onları bilerek ortada bırakmıştır. Usta oyuncular bu tür piyonlara “zehirli piyon” der. Çünkü ilk bakışta avantajlı görünen bu taş, gerçekte oyunu bozacak bir tuzağın başlangıcıdır. Oyuncu piyonu alır, kendini bir kazanç elde etmiş sanır; fakat bu karar çoğu zaman pozisyonun çökmesine yol açar. Hayatta da böyle “kolay fırsatlar” bulunur. Parlak görünür, caziptir, hemen çekici gelir; ancak çoğu zaman beklenmedik bedeller taşır. İnsanın doğası cazibeye karşı zayıftır. Gördüğü ilk avantajı kapmak ister. Düşünmeden, geniş resmi görmeden, olası riskleri değerlendirmeden… Tıpkı tahtadaki o başıboş piyona yönelmek gibi. Oysa usta oyuncular bilir ki kolay görünen her seçeneğin mutlaka bir karşılığı vardır. Çünkü rakiplerin hatadan değil, tuzaktan beslendiği durumlar sık görülür. Acele edilen her hamle, görünmeyen bir planın içine düşmeye davet olabilir.

Zehirli piyon sendromu, modern insanın davranışlarında açıkça görülür. Günümüzde hızlı kazanç arzusuyla hareket edenler, çoğu zaman oyunun bütününü değerlendiremez. Bir iş fırsatı cazip görünür, çünkü kısa sürede gelir sağlayacağı düşünülür. Bir ilişki kolay gelir, çünkü emek gerektirmez. Bir karar risksiz görünür, çünkü detaylı düşünmeye ihtiyaç duymaz. Ancak kolay gibi görünen pek çok fırsat, uzun vadeli kayıpların başlangıcı olabilir. Satrançta zehirli piyonu alan oyuncu genellikle iki yanılsama yaşar: İlki kazandığını sanması, ikincisi ise pozisyonun bozulduğunu geç fark etmesidir. Hayatta da çoğu insan tam “kazandığını” düşündüğü anda kaybetmeye başlar. Çünkü onu cezbeden şey, genellikle emeksiz bir avantajdır. Hızlı para kazanmak, zahmetsiz bir makam elde etmek, çabasız ilerleyen ilişkiler, aniden sunulan tekliflerin çoğu, masum bir piyon gibi görünse de arkalarında ağır bedeller taşır. Zehirli piyonun en tehlikeli yanı, kişinin kendine fazla güven duymasını sağlamasıdır. “Bunu ben fark ettim, ben aldım, ben kazandım.” düşüncesi, kararın ardındaki riskleri gölgeler. Oysa bazen karşınıza çıkan bir fırsat gerçekten size ait değildir; yalnızca görülmesi istenen bir yemdir. Hayatta da bir kişi, kurum ya da sistem size zahmetsiz bir fırsat sunuyorsa çoğu zaman bu fırsatın arkasında görünmeyen bir amaç bulunur. Gerçek fırsatların cazibesi genellikle kolaylığında değil, sunduğu anlamda ve uzun vadeli etkisindedir. Usta oyuncular bir piyonu almadan önce yalnızca piyona değil, o hamlenin açacağı çizgilere bakar. Tehlikeyi oluşturan şey piyondan çok, piyondan sonra ortaya çıkan boşluklardır. Hayatta da risk, kararın kendisinde değil, kararın yaratacağı zincirleme sonuçlarda gizlidir.

Zehirli piyon sendromunu aşmak üç temel beceri gerektirir: sabır, geniş perspektif ve sağlıklı şüphe. Sabır, fırsatın gerçek mi yoksa sahte mi olduğunu anlamanın tek yoludur. Usta oyuncular piyonu görür, düşünür ve bekler. Acele etmez, çünkü oyunun tek taşla kazanılmadığını, ancak tek taşla kaybedilebileceğini bilirler. Geniş perspektif; piyonun değil, piyonun hayatın diğer taşlarını nasıl etkileyeceğinin hesabını yapmaktır. Bir iş fırsatı cazip gelebilir, fakat kişinin özel hayatını dağıtabilir. Bir teklif kârlı görünebilir, ancak özgürlüğü sınırlayabilir. Bir ilişki kolay başlayabilir, fakat uzun vadede ruhsal yorgunluk getirebilir. Hayatta olduğu gibi satrançta da gerçek değerlendirme, bütün resmi görmeyi gerektirir. Sağlıklı şüphe ise insanı koruyan doğal filtredir. Her fırsata düşünmeden sarılmak yerine, “Bu neden benim önüme bırakıldı?” sorusunu sormak gerekir. Rakibin neden böyle bir piyon sunduğunu anlamadan yapılan her hamle risk taşır. Zehirli piyon sendromu, insanların emeksiz kazanca duyduğu isteğin yansımasıdır. Hazıra konmak cazip görünür, ancak çoğu zaman gerçek kayıplar da tam bu noktada başlar. Çünkü zahmetsiz kazanımların ardında çoğu zaman gizli bir maliyet bulunur. Bazen para, bazen zaman, bazen huzur, bazen itibar… Fakat mutlaka bir bedel ödenir.

Satranç bize önemli bir gerçeği gösterir: Gerçek fırsatlar kolay görünmez. Gerçek kazançlar emek ister. Gerçek başarı sağlam bir hesap gerektirir. Zehirli piyon ise insana yalnızca hızlı, kolay ve risksiz bir kazanç vaat eder. Oysa hayatta risksiz görünen her kazanç, görünmeyen bir zararın habercisi olabilir. Sonuç olarak, zehirli piyon sendromu yalnızca satranç tahtasında değil; iş dünyasında, ilişkilerde, sosyal hayatta ve kişisel kararlarda karşımıza çıkar. Önemli olan, piyonun cazibesine değil, onun ardındaki oyuna odaklanmaktır. Çünkü hayat bazen küçük görünen fırsatlarla büyük tuzaklar kurabilir. Gerçek ustalık, her fırsata koşmakta değil; doğru fırsatı tanıyabilmekte yatar.

Günün Bulmacası

Beyaz oynar, 3 hamlede mat.

(Valsecchi, Alessio-Brunello, Sabino)