1-) ŞİÖ ZİRVESİ

2001 yılında kurulan Şanghay İşbirliği Örgütü (ŞİÖ)'nün bugüne kadar yapılan en geniş katılımlı zirvesi, 31 Ağustos–1 Eylül tarihlerinde, Çin'in Tiencin kentinde gerçekleşti. Zirveye Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın da dahil olduğu 20'den fazla ülkenin devlet ve hükümet başkanları katıldı.

Zirvede, siyasi, güvenlik, ekonomi ve insani bağlar alanlarında işbirliğinin teşviki ve güncel uluslararası sorunların ele alındığı Devlet Başkanları Konseyi toplantısı da gerçekleştirildi.

Çoğunlukla güvenlik konusuna odaklanan ŞİO, son yıllarda güvenlik ve terörle mücadeleden, ekonomik ve askeri işbirliğini de içeren kapsamlı yapıya evrildi.

Örgütte diyalog ortağı statüsünde bulunan Türkiye, şu ana kadar üyelik için resmî bir adım atmamış olsa da tam üyelik isteğini Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın ağzından pek çok kereler dillendirdi.

Bu yazıda, ŞİÖ’nün kuruluş amacı, küresel siyasetteki yeri, Türkiye’nin örgüte olası üyeliğinin getireceği kazanımlar, riskler ve üyeliğin önündeki engeller ile bu üyeliğinin Türk dış politikası açısından ne anlama geleceği hususları analiz edilecektir.

2-) ŞİÖ’NÜN KURULUŞ AMACI

ŞİÖ Avrasya'da güvenliğin sağlanması ve ekonomik işbirliğinin güçlendirilmesi amacıyla 2001 yılında Çin, Rusya, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan ve Özbekistan tarafından kurulan örgüt, zamanla genişleyerek Hindistan ve Pakistan'ı da bünyesine katmıştır.

Örgüt üyesi ülkelerin yüz ölçümlerinin toplamı Avrasya kıtasının yüzde 65'ini kapsarken, örgüt dünya nüfusunun yüzde 40'ını ve küresel gayrisafi hasılanın yüzde 30'unu temsil ediyor.

2-1-) Kuruluşun Arka Planı

ŞİÖ’nün kurulduğu 2001 yılı, ABD'nin Orta Asya'da ve Orta Doğu'da askeri varlığını artırdığı döneme denk gelir. 11 Eylül saldırılarının ardından ABD'nin Afganistan'a müdahalesi ve bu bölgede artan etkisi, Rusya ve Çin'i harekete geçirmiş ve ŞİÖ, ABD'nin bölgedeki tek taraflı askeri ve siyasi adımlarına karşı, çok kutuplu bir dünya düzenini teşvik etmek amacıyla kurulmuştur. Örgüt, üye ülkelerin egemenliğine ve iç işlerine karışmama prensibine dayanarak, ABD'nin "demokrasi ihracı" veya "insani müdahale" gibi kavramlarla perdelediği girişimlerine karşı alternatif bir model sunmayı hedeflemiştir.

3-) ŞİÖ’NÜN KÜRESEL ETKİSİ

ŞİÖ, Avrasya'da çok kutuplu bir dünya düzeninin oluşmasına katkıda bulunarak, bölgesel istikrarı ve işbirliğini artırmayı hedefleyen bir yapıdır.

Her ne kadar örgütün resmî belgelerinde açıkça belirtilmese de Şangay İşbirliği Örgütü'nün kuruluş amacı ve işleyişi, ABD'nin küresel hegemonyasına karşı bir denge unsuru oluşturma siyasetine dayanır. ŞİO’nun kuruluşu, Batı ittifaklarının etkisini sınırlandırmayı amaçlamıştır.

3-1-) Askeri İşbirliği

ŞİÖ, düzenli olarak terörle mücadele ve sınır güvenliği odaklı ortak askeri tatbikatlar düzenlemektedir. Bu tatbikatlar, üyeler arasında askeri koordinasyonu güçlendirerek, NATO'nun veya ABD liderliğindeki diğer askeri oluşumların etkisine karşı bir alternatif oluşturmaktadır.

3-2-) Ekonomik İşbirliği

ŞİÖ, ABD dolarına bağımlılığı azaltmayı ve Çin'in "Bir Kuşak Bir Yol" gibi projeleriyle Asya merkezli yeni ticaret yolları ve ekonomik ağlar kurmayı hedeflemektedir. Örgüt, bölge ülkelerini ABD doları ve Batı merkezli finansal sistemden bağımsız bir ekonomik ağa entegre etmeyi, böylece ABD'nin küresel ekonomik hegemonyasını zayıflatmayı amaçlamaktadır.  

3-3-) Siyasi İşbirliği

Örgüt, Çin ve Rusya gibi Batı'ya meydan okuyan büyük güçleri aynı platformda bir araya getirirken, Hindistan ve Pakistan gibi nükleer güce sahip ülkeleri de bünyesinde barındırıyor. ŞİÖ, üye ülkelerin Birleşmiş Milletler gibi uluslararası platformlarda ortak tutum sergilemesini teşvik ediyor. Bu siyasi koordinasyon, küresel kararların artık sadece Batı'nın tekelinde olmadığını, Asya'dan da önemli aktörlerin söz sahibi olduğunu gösteriyor.

3-4-) Çok Kutupluluk Hedefi 

Çok kutupluluk, küresel siyasette gücün birden fazla merkez arasında dağılmasıdır. ŞİÖ, soğuk Savaş döneminin ardından, ABD'nin tek süper güç olduğu "tek kutuplu" düzene karşı, yeni güç merkezleri oluşturmayı hedeflemiştir.

3-5-) İdeolojik Dengeleme

ŞİÖ'nün kuruluşu, doğrudan ABD'nin dünyadaki hegemonyasına karşı bir savaş ilanı olmasa da, örgütün stratejik hedefleri ve faaliyetleriyle, mevcut uluslararası düzende ABD'nin etkisine karşı bir denge unsuru olarak hareket ettiği görülüyor.