“Eski dünya ikindi vaktini yaşıyor.

Güneş batmak üzere. Sonra karanlık çökecek yeryüzüne…”

Mevcut dünya düzeni çöküşü yaşıyor. 2. Dünya savışı öncesi şartlarının oluştuğu günümüz dünyasında, güçlü olanın hakkı olmayanı aldığı, uluslararası kuralların hiçe sayıldığı, dünyayı yeniden paylaşma hırsının ayyuka çıktığı bir dönemi yaşıyoruz. Bugün devletler sınırsız silahlanıyor, ittifaklar dağılıyor. Düzenin yerini kaos almış durumda. Artık kimse kimseye güvenmiyor, kimse güvende hissetmiyor. Elbette bu duruma bir dizi gelişmenin yaşandığı bir sürecin sonunda gelindi.

I-) DÜZENİN ÇÖKMESİNİN NEDENLERİ

1-) EKONOMİK DÜZENİN ÇÖKMESİ

Hali hazırda ABD ödeyemeyeceği kadar borçlanmış durumda. Dünyanın en büyük ekonomisi olan ABD'nin toplam borcu 38 trilyon doları aşmış bulunuyor. Bu sadece meblağın büyüklüğü açısından değil, bu borcun faiz ödemeleri açısından da büyük bir sorun oluşturuyor. ABD borçları için yıllık 1,5 trilyon dolar ödemek zorunda.

Öyle ki dünyada bugüne kadar çıkarılmış bütün altınlar 187.000 ton, değeri ise 35 trilyon dolar ediyor. Yani dünyadaki tüm altınlar toplansa, ABD’nin 38 trilyon doları aşan borcunu ve faizini ödemeye yetmiyor.

Bu durum Amerikan ekonomisi kadar, dünya ekonomileri için de çözülemez bir sorun halini almış durumda. Dünya ekonomileri alarm veriyor.

Peki bu duruma nasıl gelindi, Amerika nasıl ödeyemeyeceği kadar borçlandı?

BRETTON WOODS SİSTEMİ

1944 yılında II. Dünya Savaşı sona ererken, küresel ekonomiyi yeniden inşa etmek, finansal istikrarı sağlamak ve bu arada Amerika’yı küresel ekonominin merkezi yapmak amacıyla, bir uluslararası para yönetim sistemi kuruldu.

44 Ülkenin katılımıyla kurulan ABD'nin Bretton Woods kasabasında imzalandığı için bu kasabanın adıyla anılan bu sistem, dünya ekonomisinin kurallarını, etkileri günümüze kadar sürecek şekilde kökten değiştirdi. Bu sistemle;

• Sistemin merkezinde yer alan ABD dolarının değeri altına sabitlendi ve 35 $ = 1 Ons Altın olarak belirlendi. ABD diğer ülkelere, ellerindeki dolarları istedikleri an, bu fiyattan altına çevirme garantisi verdi
• Diğer tüm ülkeler de kendi para birimlerini altına değil, doğrudan ABD dolarına endekslediler. Bu sayede döviz kurları sabitlendi ve kur riski yaşanmadan ticaret yapıldı.
• Ayrıca, dünya ekonomisini kontrol etmek için bugün hala dünyayı yöneten iki kurum olan, IMF (Uluslararası Para Fonu) ve World Bank (Dünya Bankası) kuruldu.

BRETTON WOODS’UN ÇÖKÜŞÜ

Doları dünyanın "rezerv parası" yapan ve küresel finansın kurallarını belirleyen Bretton Woods sistemi, bir süre sorunsuz ilerlese de 70'lerin başında yaşanan ekonomik türbülanslar sonucunda resmen çöktü.

Nixon Şoku (15 Ağustos 1971)

ABD, Vietnam Savaşı ve sosyal harcamalar nedeniyle, elindeki altın rezervlerinden çok daha fazla dolar bastığı için, diğer ülkelerin dolarlarını altına çevirme talebini karşılayamaz hale geldi.

Dönemin ABD Başkanı Nixon 1971'de, doların altına endekslenmesini tek taraflı olarak durdurduğunu açıkladı. Böylece kağıt paraların altınla bağı tamamen koptu, ülkeler dolara olan güvenlerini kaybettiler.

Bretton Woods sisteminin çöküşü, bugünün dünyasını etkileyecek izler bıraktı. Sistem çöktüğünde, para birimleri artık hiçbir şeye (altın, gümüş vb.) endeksli olmayan “İtibari Para” haline geldi. Bu durum, merkez bankalarına sınırsız para basma gücü verdi ve günümüzdeki küresel borç stokunun ve sürekli enflasyonun ana sebebini oluşturdu.

PETRODOLAR SİSTEMİ

Bretton Woods çöktükten sonra ABD, doların dünyadaki hakimiyetini (rezerv para statüsünü) koruyabilmek için stratejik bir hamleyle doları, o gün dünyanın en kritik emtiası olan Petrole bağladı.

1974 yılında, Bretton Woods'un enkazı üzerinde, ABD ve Suudi Arabistan arasında yapılan anlaşmayla;

• OPEC lideri Suudi Arabistan, tüm petrol satışlarını sadece ABD Doları üzerinden yapmayı ve kazandığı ihtiyaç fazlası Petrodoları tekrar ABD devlet tahvillerine yatırmayı kabul etti.
• ABD, karşılığında Suudi Arabistan'a askeri koruma, silah satışı ve teknolojik destek garantisi verdi.

Yeni sistem, ABD ekonomisi için muazzam bir avantaj oluşturdu. Bu sayede dolara olan küresel talep yapay olarak yüksek kalırken, ABD devasa bütçe açıkları vermesine rağmen, dünya dolara mecbur olduğu için, iflas etmeden borçlanmaya devam edebildi.

PETRODOLAR SİSTEMİ DE ÇÖKÜYOR

Ancak son yıllarda Bretton Woods'un çöküşüne benzer bir sarsıntı, Petrodolar cephesinde de yaşanıyor. Pek çok gelişme sistemin altını oymuş durumda.

• Çin ve Rusya, kendi aralarındaki ticarette doları devreden çıkarıp, yerel para birimlerine (Yuan/Ruble) geçtiler.
• Suudi Arabistan, tarihte ilk kez, Çin'e yapılan petrol satışlarında Yuan kabul edeceğini açıkladı.
• BRICS+ Bloğu, dolara bağımlılığı azaltmak için, yeni bir ortak para birimi veya dijital ödeme sistemini devreye almak üzere.

Tüm bu gelişmeler, dünyada doların rezerv para olma statüsüne son verecek nitelikte. Bu ise Amerika’nın iflası anlamına geliyor.

2-) DÜNYADAKİ GÜÇ DENGESİNİN DEĞİŞMESİ / ÇOK KUTUPLULUK

2. Dünya savaşı sonrası ABD ve Sovyetler Birliğinin öncülüğünde önce iki kutuplu, 90’ların başında Sovyetlerin dağılmasının ardından ise tek kutuplu dönemleri yaşayan dünya, bugün yükselen yeni güçlerle, çok kutuplu bir döneme girmiş durumda.

Çin ekonomik ve askeri olarak hızla yükselirken, Rusya ve Hindistan diğer önemli güç odakları olmayı sürdürüyor.

Öte yandan, Brezilya, Türkiye, Pakistan gibi ülkeler, yükselen orta güçteki devletler olarak dikkat çekiyor.

AB, BRICS gibi ittifaklar, küresel düzeyde söz sahibi olma iddiasını sürdürüyor.

Dünyada çok kutupluluğu engelleyemeyen ABD, hegemonik liderlikten, rekabetçi pozisyona çekilmiş durumda. ABD Doğudan güvenli şekilde çekilirken, Batıda kendine yeni sömürgeler inşa ediyor.

Çin, ekonomik hegemonya kurmanın peşinde, enerjisini kavgayla harcamıyor.

İttifaklar dağılıyor ve yenileri kuruluyor. Çok kutupluluk esasen, hiçbir aktörün tek başına dünya egemenliği kuramadığı, bunun için küresel ya da bölgesel çapta ittifaklara ihtiyaç duyduğu, başka devletlerle çıkar birliktelikleri yapmak zorunda olduğu bir dönemi ifade ediyor.

Düzenin çöküşünün asıl nedeni ise dünyadaki mevcut hegemonik paylaşımın, bugünkü güç dengesiyle uyumlu olmamasıdır. Yükselen güçler, mevcut paylaşım düzenine şiddetle itiraz ediyor ve kartların yeniden dağıtılmasını istiyor.

3-) ULUSALCI – KÜRESELCİ KAVGASI / SERMAYENİN DOĞUYA (ÇİN’E) TAŞINMASI

Dünyada özellikle Amerika merkezli yaşanan Ulusalcı-Küreselci çatışmasının bir sonucu olarak Küreselciler, yeni bir düzen kurmak için son 30 yılda, dünya ticareti ve sermayesinin merkezini Batıdan Doğuya kaydırdılar.

Küresel ekonominin ağırlık merkezinin ve özellikle ABD-Çin rekabetindeki dengelerin değiştiği bu süreçte, Çin'in dünya pazarındaki payı giderek yükseliyor. 1990'da % 2 olan bu payın, 2026’da % 25’e ulaşacağı öngörülüyor.

Ayrıca Japonya, Güney Kore, Hindistan, Endonezya, Malezya gibi bölge ülkeleri bugün dünya ekonomisinde % 30'luk bir paya sahip. Dünya ekonomisinin % 55'i artık Doğuda yer alıyor ve ticaret ve sermaye dünyada Batıdan Doğuya kaymaya devam ediyor.

Esasen, dünyada sermayeyle birlikte emperyalizmde de eksen kayması yaşanıyor, klasik sömürgecilik yön ve şekil değiştiriyor. Neo-emperyalizm sahne alıyor. Neo-emperyalizm, ülkelerin askeri güç ve işgallerle değil, siyasi ve ekonomik bağımlılık ve tek sisteme entegrasyonuyla kurulacak yeni bir sömürü düzenini inşa ediyor.

4-) ULUSLARIN UYANIŞI – MİLLİYETÇİLİĞİN GÜÇLENMESİ

Milliyetçilik dünya çapında yükseliyor, bağımsızlıkçı ulusal politikalar güç kazanıyor. Özellikle Afrika ve Asya’daki sömürge ülkelerinde bağımsızlık yanlısı hareketlerin güçlenmesi, milliyetçi liderlerin iktidara gelmesi, Batılı devletleri bu alanlardan çekilmek zorunda bıraktı. Askeri işgallerle sömürge düzenini ayakta tutma dönemi sona eriyor.

Devam edecek